Các chiến lược điều trị mới nổi được đăng ký trên ClinicalTrials.gov.
Hiện tại chưa có biện pháp can thiệp nào được cấp phép để điều trị sốt xuất huyết và số lượng các thử nghiệm lâm sàng sắp tới cũng tương đối ít. Mặc dù vậy, một số lượng hạn chế ứng cử viên thuốc mới, cùng với phương pháp tiếp cận mới trong thử nghiệm điều trị, có thể mang lại hy vọng.
Thuốc điều trị SXH giai đoạn sớm có triệu chứng
Thuốc kháng virus, bao gồm cả các hợp chất tác dụng trực tiếp mới, là chiến lược điều trị chủ yếu đang được nghiên cứu cho bệnh sốt xuất huyết giai đoạn sớm. Nồng độ virus trong máu (hoặc RNA trong máu) đạt đỉnh điểm vào khoảng ngày 1‐2 của bệnh có triệu chứng và cả nồng độ virus trong máu cao hơn lẫn tình trạng nhiễm virus kéo dài đều liên quan đến các kết quả bất lợi, hỗ trợ cho phương pháp này.
Các hợp chất kháng virus chủ yếu nhắm vào các protein không cấu trúc của DENV. Trong số đó, hai chất ức chế NS4B đang được phát triển lâm sàng. EYU688 hiện đang trong giai đoạn TNLS giai đoạn II. JNJ‐1802 (mosnodenvir) đã hoàn thành TNLS giai đoạn II đánh giá hiệu quả dự phòng của nó trong mô hình nhiễm trùng sốt xuất huyết ở người được kiểm soát; quá trình phát triển lâm sàng của JNJ‐1802 hiện đang bị đình trệ. Một số kháng thể đơn dòng cũng đã nổi lên như những ứng cử viên thuốc tiềm năng và đang ở các giai đoạn phát triển khác nhau.
Một hợp chất dựa trên niclosamide (CP‐COV03), có hoạt tính kháng virus phổ rộng tiềm năng, cũng đang được đánh giá về hiệu quả trong việc giảm tải lượng RNA DENV trong máu ở bệnh nhân sốt xuất huyết (NCT07576868). VIS‐513, một kháng thể được nhân hóa có khả năng trung hòa cả bốn loại DENV, đang được Viện Huyết thanh Ấn Độ phát triển và hiện đang trong giai đoạn TNLS pha III. AV‐1 là một kháng thể đơn dòng khác đang được đánh giá trong nghiên cứu pha II (NCT06799741); tuy nhiên, thông tin về cơ chế hoạt động của nó vẫn chưa công bố.
Điều trị hướng vào vật chủ
Các phương pháp điều trị nhắm vào vật chủ nhằm mục tiêu vào các con đường của vật chủ liên quan đến phản ứng với nhiễm trùng để điều chỉnh sinh lý bệnh của bệnh. Các chiến lược như vậy thường được đề xuất cho bệnh sốt xuất huyết trong giai đoạn nguy kịch, khi lượng virus trong máu giảm mạnh và phản ứng miễn dịch của vật chủ đạt đỉnh điểm. Trong số 34 thử nghiệm về liệu pháp nhắm vào vật chủ được xác định trong một đánh giá hệ thống gần đây, không có thử nghiệm nào chứng minh được hiệu quả lâm sàng.
Hầu hết các phương pháp điều trị trong nhóm nhắm vào vật chủ đều là thuốc điều hòa miễn dịch, do mối liên hệ giữa phản ứng miễn dịch gây viêm và bệnh SXH nặng. Corticosteroid, có tác dụng ức chế miễn dịch rộng rãi, là loại thuốc được nghiên cứu thường xuyên nhất, mặc dù lợi ích của chúng vẫn chưa rõ ràng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã chứng minh tính an toàn của prednisolone liều cao ở bệnh nhân mắc sốt xuất huyết, mặc dù không có dấu hiệu giảm tỷ lệ mắc sốt xuất huyết nặng; một thử nghiệm về dexamethasone (NCT05631405) hiện đang được tiến hành. Người ta cũng quan tâm đến việc nhắm mục tiêu vào các con đường miễn dịch bị rối loạn cụ thể, do mối liên hệ giữa một số dấu ấn sinh học miễn dịch và kết quả lâm sàng. Kết quả từ một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn II về thuốc đối kháng thụ thể IL‐1 anakinra ở bệnh nhân mắc SXH mức độ trung bình hoặc nặng, được biểu thị bằng mức ferritin tăng cao, đang được chờ đợi. Một thử nghiệm giai đoạn II của AP1189 (resomelagon), một chất chủ vận melanocortin nhằm mục đích giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh SXH thông qua điều hòa miễn dịch, cũng đang được lên kế hoạch (NCT06917001).
Các liệu pháp nhắm vào vật chủ nhằm giảm rối loạn chức năng nội mạch cũng đã được xem xét. Các thử nghiệm nghiên cứu việc bảo tồn tính toàn vẹn của lớp glycocalyx nội mô bằng chất ức chế neuraminidase zanamivir đang trong giai đoạn II nghiên cứu bệnh sốt xuất huyết (NCT04597437). Việc bảo vệ lớp glycocalyx nội mô bằng cách bảo tồn syndecan‐1 (SDC‐1) cũng đã được đề xuất như một phương pháp điều trị, do mức SDC‐1 tăng cao được thấy ở bệnh nhân mắc bệnh SXH và rò rỉ huyết tương nghiêm trọng trong nhiều nghiên cứu. Mối liên hệ giữa rối loạn điều hòa Ang‐Tie và rò rỉ huyết tương đã dẫn đến việc nghiên cứu các hợp chất nhắm mục tiêu vào hệ thống Ang‐Tie, chẳng hạn như chất bắt chước angiopoeitin‐1 (AV‐001).
Các liệu pháp nhằm giảm viêm gan cũng đã được xem xét. Một TNLS về thuốc ức chế leukotriene montelukast không cho thấy hiệu quả trong việc giảm tiến triển bệnh. Tuy nhiên, việc điều trị có liên quan đến tỷ lệ tăng men gan thấp hơn. Một thử nghiệm mới để đánh giá hiệu quả trong việc ngăn ngừa tăng men gan đang được lên kế hoạch (NCT06747130).
Cả statin và metformin đều được nghiên cứu do mối liên hệ giữa bệnh chuyển hóa và sốt xuất huyết nặng nhưng không được coi là dung nạp tốt hoặc hiệu quả. Các tác nhân tái sử dụng khác đang được nghiên cứu lâm sàng như fenretinide (ISLA‐101) (NCT06528457) và emetine (Sáng kiến kháng virus EVOLVE) (NCT07016321) nhắm vào các con đường của vật chủ để phá vỡ sự nhân lên của virus.
Các chiến lược để xác định liệu pháp điều trị hiệu quả
Các phương pháp tiếp cận mới trong việc tiến hành thử nghiệm có thể nâng cao hiệu quả nghiên cứu các hợp chất mới và cho phép đưa ra những kết luận chắc chắn hơn về các loại thuốc được tái sử dụng.
Thử nghiệm ADAPT là một thử nghiệm nền tảng thích ứng giai đoạn II để đánh giá các liệu pháp điều trị sốt xuất huyết ở giai đoạn sớm của bệnh (NCT06551844). Thử nghiệm sử dụng tốc độ loại bỏ virus làm thước đo hoạt động kháng virus, dự kiến sẽ giảm số lượng người tham gia cần thiết để xác định xem các ứng viên có nên được tiếp tục hay ngừng sử dụng. Bản chất thích ứng của nó cho phép nhanh chóng đưa vào các loại thuốc phân tử nhỏ mới, kháng thể đơn dòng hoặc thuốc được tái sử dụng khi chúng có sẵn. Molnupiravir, remdesivir và kháng thể đơn dòng VIS‐513, được mô tả ở trên, đang được nghiên cứu bằng cách sử dụng nền tảng này.
Các mô hình thử nghiệm trên người đối với DENV cũng đã được thiết lập để sử dụng trong các nghiên cứu vaccine và giúp xác định các loại thuốc tiềm năng đầy hứa hẹn để điều trị nhiễm trùng sốt xuất huyết . Các mô hình này cho phép đánh giá các thuốc kháng virus tiềm năng dựa trên động học của virus và phản ứng lâm sàng ở những người tham gia bị nhiễm chủng DENV suy yếu, từ đó làm nổi bật các ứng cử viên đầy hứa hẹn cho các thử nghiệm mà không cần phải chịu ngay chi phí liên quan đến các nghiên cứu giai đoạn II lớn hơn.
DEN‐HOST là một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn III thích ứng được tài trợ bởi Wellcome Trust, dự kiến thực hiện vào năm 2026 và được dự đoán là thử nghiệm điều trị lớn nhất đối với bệnh SXH hiện nay. Được tiến hành tại các vùng lưu hành bệnh SXH trên khắp châu Á và châu Mỹ, thử nghiệm sẽ nghiên cứu các biện pháp can thiệp dược lý hướng vào vật chủ ở bệnh nhân mắc sốt xuất huyết mức độ trung bình và nặng, với mục đích ngăn ngừa sự tiến triển của bệnh. Ban đầu, dexamethasone và baricitinib sẽ được đánh giá ở tất cả bệnh nhân mắc SXH mức độ trung bình hoặc nặng và N ‐acetylcysteine ở những người bị tổn thương gan liên quan đến SXH. Bản chất thích ứng của thử nghiệm sẽ cho phép bổ sung các biện pháp can thiệp trong tương lai.
Các chiến lược lựa chọn người tham gia
Chỉ một số ít bệnh nhân nhiễm virus Dengue sẽ phát triển các biến chứng nghiêm trọng hoặc đe dọa tính mạng, do đó việc lựa chọn bệnh nhân cho các thử nghiệm điều trị nhắm vào vật chủ là rất quan trọng. Các công cụ hỗ trợ quyết định lâm sàng đã được chứng minh là hữu ích trong việc dự đoán những bệnh nhân nào có khả năng phát triển bệnh SXH nặng bằng cách sử dụng thông tin lâm sàng hạn chế. Các công cụ có khả năng như vậy có thể được tích hợp vào thiết kế thử nghiệm để xác định sớm những bệnh nhân có nhiều khả năng được hưởng lợi từ các biện pháp can thiệp này, từ đó giảm thiểu tác hại và tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực.
Ngoài ra, còn có sự khác biệt đáng kể về kiểu hình lâm sàng và kết quả và việc thiếu các thử nghiệm điều trị chứng minh hiệu quả ở các quần thể không được phân tầng có thể cho thấy sự tồn tại của các nhóm phụ khác nhau về các yếu tố sinh lý bệnh và do đó, khác nhau về đáp ứng điều trị. Phân tầng bệnh nhân mắc SXH nặng thành các kiểu hình, tức là các nhóm phụ được xác định theo cơ chế của nhóm bệnh nhân, có thể cung cấp một khuôn khổ để nắm bắt sự khác biệt phức tạp này.
Phương pháp này ngày càng được áp dụng cho các bệnh nhiễm trùng khác có mức độ nghiêm trọng do miễn dịch, chẳng hạn như nhiễm trùng huyết và đã được áp dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng đối với các bệnh mãn tính như hen suyễn. Việc xác định đặc điểm các kiểu hình và các yếu tố phân tử gây ra bệnh SXH và tiến hành các thử nghiệm nhắm mục tiêu vào các nhóm phụ này có thể mang lại một hướng đi đầy hứa hẹn khác cho việc phát triển các liệu pháp điều trị bên cạnh các chiến lược hiện tại.
Chất lượng cuộc sống
Chất lượng cuộc sống giảm sút đáng kể ở bệnh nhân mắc sốt xuất huyết, do ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực bao gồm nhận thức, giấc ngủ và năng lượng, khả năng vận động, tự chăm sóc bản thân, đau đớn và khó chịu. Sốt xuất huyết ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân nhiễm bệnh trong giai đoạn cấp tính (6 ngày đầu sau khi xuất hiện triệu chứng), với giá trị điển hình khoảng 0,53‐0,56 trên thang điểm từ 0‐1. Tác động này vẫn tiếp diễn, được đo bằng thang đo tương tự trực quan EuroQol (EQ‐VAS), vào giai đoạn cấp tính muộn (ngày 7‐15; điểm EQ‐VAS là 67) và giai đoạn hồi phục (ngày 16‐30; điểm EQ‐VAS là 85); điểm EQ‐VAS là 0 và 100 lần lượt thể hiện tình trạng sức khỏe tồi tệ nhất và tốt nhất có thể tưởng tượng được.
Những điểm số này được quan sát thấy ở cả bệnh nhân tìm kiếm điều trị và không tìm kiếm điều trị. Trong giai đoạn cấp tính của nhiễm trùng, >80% bệnh nhân báo cáo gặp vấn đề về khả năng vận động (80%), các hoạt động thường ngày (87%) và đau hoặc khó chịu (92%), với khoảng 50% bệnh nhân phải nằm liệt giường, bị chán ăn, mất ngủ và không thể đến trường hoặc đi làm.
Tình trạng suy giảm chất lượng cuộc sống ở bệnh nhân mắc sốt xuất huyết thường kéo dài khoảng 9 ngày đối với bệnh nhân ngoại trú và 13 ngày đối với bệnh nhân nhập viện, trải dài suốt giai đoạn cấp tính của bệnh. Một nhóm nhỏ khoảng 18% bệnh nhân có thể gặp phải các di chứng mãn tính, bao gồm mệt mỏi, buồn ngủ (buồn ngủ kéo dài), đau đầu và suy giảm khả năng tập trung hoặc trí nhớ kéo dài từ 3 tháng trở lên. Sử dụng một thước đo tự báo cáo đã được xác thực về sức khỏe thể chất và tinh thần (Khảo sát Sức khỏe SF‐12v2), bệnh nhân có di chứng mãn tính sau 3 tháng kể từ khi nhiễm trùng cấp tính cho thấy điểm số sức khỏe tâm thần thấp hơn đáng kể (p< 0,001) (47,7 so với 56,0 trên tóm tắt thành phần tâm thần SF‐12v2). Nguy cơ mắc di chứng mãn tính ở bệnh nhân SXH tương tự như ở bệnh nhân nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính, bao gồm cúm A và B, rhinovirus, adenovirus và coronavirus theo mùa.
Triệu chứng sốt xuất huyết kéo dài
Các nghiên cứu kiểm tra sự dai dẳng của các triệu chứng sau khi mắc SXH đã được tiến hành ở nhiều quốc gia với các thiết kế kiểm soát và thời gian theo dõi khác nhau. Tại Peru, một nhóm lớn bệnh nhân mắc SXH được theo dõi trong tối đa 60 ngày và so sánh với nhóm đối chứng bị sốt cho thấy tỷ lệ đau nhức cơ thể và phát ban cao hơn. Một nghiên cứu tiền cứu khác ở Brazil cho thấy các triệu chứng dai dẳng ở 71% bệnh nhân mắc SXH sau 1 tháng kể từ khi chẩn đoán, với 5% vẫn còn triệu chứng ngay cả sau 12 tháng kể từ khi chẩn đoán.
Một nghiên cứu nhỏ hơn từ Sri Lanka đã so sánh 158 bệnh nhân được xác nhận mắc SXH với 102 bệnh nhân có kết quả xét nghiệm âm tính (RR=4,93; CI95% 2,3‐10,4, p< 0,001). Tại Cuba, 57% bệnh nhân mắc SXH có triệu chứng báo cáo các triệu chứng dai dẳng, chẳng hạn như đau cơ và đau khớp, trong suốt thời gian theo dõi 2 năm; không có cá nhân nào bị nhiễm bệnh không có triệu chứng báo cáo các triệu chứng như vậy. Cuối cùng, vào năm 2026, một nghiên cứu đa địa điểm toàn cầu đã phát hiện ra tình trạng mệt mỏi dai dẳng và các triệu chứng cơ xương khớp mà không kèm theo viêm khớp kéo dài 1 năm sau khi chẩn đoán.
Sốt xuất huyết làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mãn tính
Sốt xuất huyết có liên quan đến nguy cơ gia tăng các biến chứng ở nhiều hệ cơ quan. Trong giai đoạn sau cấp tính từ 30 ngày đến 1 năm sau khi nhiễm bệnh, những người đang hồi phục sau SXH cấp tính có nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và tâm thần kinh cao hơn so với những người bị nhiễm SARS‐CoV‐2 có triệu chứng. Phần lớn những người nhiễm SARS‐CoV‐2 đã được tiêm phòng trước khi phát triển các triệu chứng nhiễm bệnh. Các nghiên cứu ở Đài Loan cũng báo cáo nguy cơ gia tăng các rối loạn thần kinh và tâm thần, chẳng hạn như đột quỵ và trầm cảm, sau khi hồi phục khỏi SXH. So với nhóm đối chứng dựa trên dân số, những người đã hồi phục sau sốt xuất huyết có nguy cơ mắc các biến cố y tế cao hơn trong 300 ngày tiếp theo, với tỷ lệ nguy cơ điều chỉnh (aHR=1,19; 95%CI 1,13‐1,26). Các biến cố này bao gồm các biến chứng tim mạch (aHR=1,46; 95% CI 1,01‐2,10), thần kinh tâm thần (aHR=1,29, 95%CI 1,14‐1,45), tự miễn dịch (aHR=1,37, 95% CI 1,24‐1,52), nội tiết (aHR=1,19; 95%CI 1,12‐1,25), tiêu hóa (aHR=1,42, 95%CI 1,17‐1,72) và thận (aHR=2,30; 95%CI 1,69‐3,12).
Nguy cơ nhập viện do mọi nguyên nhân (aHR=1,22, 95%CI 1,20‐1,25) và tử vong (aHR=2,08; 95%CI 1,85‐2,33) cũng tăng lên. Trong hơn 2 năm, có 1.670 DALY vượt mức do di chứng, chủ yếu là do các bệnh lý thần kinh tâm thần (1.589 DALY). Số DALY vượt mức cao hơn ở người lớn tuổi, người mắc bệnh kèm theo, cư dân nhà ở công cộng, nam giới và người gốc Hoa.
Nguyên nhân gây ra các di chứng sau giai đoạn cấp tính vẫn chưa biết rõ. Tuy nhiên, vì những kết quả như vậy không phổ biến ở bệnh nhi mắc SXH, nên có khả năng phản ứng miễn dịch của người lớn đối với nhiễm DENV khác với ở trẻ em. Việc nhiễm DENV đã được chứng minh là có khả năng lập trình lại biểu hiện gen trong các tế bào miễn dịch, làm dấy lên khả năng các cơ chế biểu sinh có thể, ít nhất là một phần, liên quan đến cơ chế bệnh sinh của chúng. Cần có các nghiên cứu theo chiều dọc trong tương lai để hiểu rõ hơn về những tác động lâu dài chưa được hiểu rõ này của bệnh sốt xuất huyết.
Là bệnh truyền nhiễm do côn trùng lây lan nhanh nhất trên toàn cầu, sốt xuất huyết gây ra hơn 2 triệu DALY, đại diện cho mức độ gánh nặng bệnh tật tăng gấp đôi so với ước tính từ năm 1990. Gánh nặng kinh tế của SXH chủ yếu do chi phí gián tiếp, chẳng hạn như mất năng suất lao động và các vấn đề sức khỏe lâu dài, khiến di chứng sau giai đoạn cấp tính của SXH trở thành một thách thức quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng cần được giải quyết.
(Hết Phần 6) —‐> (Tiếp theo Phần 7)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & TS. Nguyễn Thị Liên Hạnh
Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn











