Nhiễm trùng các cấu trúc lân cận
Nhiễm trùng mí mắt, kết mạc và tuyến lệ
Mí mắt có thể là nơi lây nhiễm S. schenckii, dẫn đến loét mủ mãn tính. Người ta cho rằng tổn thương mí mắt thường gặp ở bệnh nhân mắc bệnh vi nấm Blastomyces spp. lan tỏa; tuy nhiên, trong một cuộc khảo sát trên 79 bệnh nhân, chỉ có một người bị tổn thương mí mắt. Tuy nhiên, bệnh vi nấm Blastomyces spp. có thể chỉ biểu hiện dưới dạng tổn thương kết mạc mà không kèm theo bất kỳ tổn thương nào ở mí mắt bên ngoài. Paracoccidioides brasiliensis thường gây bệnh ở mí mắt và kết mạc dẫn đến các tổn thương biến dạng. Bệnh vi nấm toàn thân này, mắc phải do hít phải bào tử vào phổi, là bệnh đặc hữu ở Mexico và Trung và Nam Mỹ và có xu hướng ảnh hưởng đến các bề mặt niêm mạc, đặc biệt là miệng và mũi. Đôi khi giác mạc có thể bị nhiễm trùng và dẫn đến mù lòa.
Lông mi có thể bị nhiễm trùng và các sợi lông riêng lẻ bị vón cục do phản ứng viêm của vật chủ. Điều này thường được cho là do tụ cầu khuẩn coagulase âm tính, mặc dù viêm bờ mi hiếm khi xảy ra với nấm da như Microsporum canis. Tuy nhiên, nhiễm trùng nấm da chỉ giới hạn ở mô sừng hóa, nên khi mí mắt bị ảnh hưởng, nó thường là sự lan rộng của bệnh từ mặt. Nấm da cũng có thể ảnh hưởng đến lông mày. Nấm men như các loài Candida spp. có liên quan đến các trường hợp viêm bờ mi loét ở bệnh nhân bị dị ứng da. Nấm ưa mỡ Malassezia furfur, có thể là hệ vi sinh vật bình thường của đơn vị tuyến bã nhờn ở người lớn, có thể được nuôi cấy từ các tổn thương viêm da tiết bã nhờn bình thường cũng như ở mí mắt. M. furfur được cho là nguyên nhân gây viêm bờ mi. Việc điều trị viêm da tiết bã nhờn ở mặt và da đầu bằng azole giúp phục hồi làn da bình thường hoặc gần bình thường ở bệnh nhân nhiễm HIV, do đó củng cố quan điểm cho rằng M. furfur là một phần không thể thiếu của bệnh da. Malassezia pachydermatis, một loài cùng giống không cần lipid ngoại sinh để phát triển như M. furfur, đã được phân lập từ dịch tiết kết mạc ở trẻ sơ sinh mắc hội chứng nhiễm trùng huyết với cùng một vi sinh vật.
Mí mắt và mô mềm xung quanh mắt có thể bị sưng hoặc bị chèn ép bởi các mô lân cận liên quan đến nhiễm trùng vi nấm. Ví dụ, lồi mắt thường thấy ở bệnh nấm “mucormycosis hoặc zygomycosis” vùng mũi, hốc mắt, não, có thể phát sinh từ khoang miệng hoặc mũi và lan đến mắt và dây thần kinh thị giác. Hơn nữa, vi nấm có thể gây viêm xoang lan vào hốc mắt và khi điều này xảy ra, lồi mắt là phổ biến. Điều này sẽ được thảo luận chi tiết bên dưới. Bệnh zygomycosis mạn tính vùng mũi mặt do Conidiobolus coronatus gây ra, liên quan đến mắt và hốc mắt do sự phá hủy mặt mạn tính, cần sinh thiết mô liên quan để chẩn đoán và phân lập nấm. Chấn thương mạnh vùng hốc mắt cũng có thể đưa nấm như Bipolaris spp. vào, dẫn đến viêm mô tế bào hốc mắt và lồi mắt.
Hệ vi sinh vật bình thường của biểu mô niêm mạc kết mạc bao gồm các vi khuẩn Micrococcus spp. (Micrococcus nhỏ, hình cầu và là một giống vi khuẩn thuộc họ Micrococcaceae, Micrococcus xuất hiện trong nhiều môi trường khác nhau, bao gồm nước, bụi và đất, Micrococcus có thành tế bào dày, có thể chiếm tới 50% khối lượng tế bào) và vi khuẩn bạch hầu hiếu khí. Việc phân lập vi nấm từ túi kết mạc bình thường xảy ra ở khoảng 6 đến 25% bệnh nhân bình thường, mặc dù việc phân lập cùng một loại nấm từ mắt nhiều lần là không phổ biến. Có thể có sự gia tăng theo mùa trong việc phân lập nấm kết mạc, có thể liên quan đến việc mang bào tử trong không khí. Các giống nấm sợi chiếm ưu thế trong ba nghiên cứu lớn về nuôi cấy kết mạc liên quan đến hơn 1.000 bệnh nhân. Trong một nghiên cứu về kết mạc và rìa mí mắt, C. parapsilosis được tìm thấy ở khoảng 25% số mắt. Tỷ lệ vi nấm trong nuôi cấy kết mạc ở người cao hơn nhiều so với ở động vật hoang dã. Ví dụ, vi nấm chỉ được nuôi cấy từ mắt ở 2 trong số 65 loài chim săn mồi.
Có lẽ tỷ lệ phân lập nấm cao từ kết mạc của con người có liên quan đến tần suất phân lập nấm từ mỹ phẩm. Mỹ phẩm dùng chung, bao gồm cả sản phẩm chăm sóc mắt, chứa nấm trong 10,4% sản phẩm, đại diện cho 69 loài nấm khác nhau. Việc sử dụng kháng sinh nhỏ mắt tại chỗ lâu dài khiến con người dễ bị nhiễm nấm ở kết mạc, có thể do loại bỏ hệ vi sinh vật bình thường. Sự thay đổi hệ vi khuẩn này có thể quan trọng nếu sau đó là chấn thương hoặc đeo kính áp tròng, do đó cho phép vi nấm hoại sinh xâm nhập trực tiếp vào giác mạc.
P. carinii đã được ghi nhận là gây viêm kết mạc ngoài các tổn thương võng mạc hoặc màng mạch. Một trường hợp viêm kết mạc mi mắt đã được báo cáo ở một bệnh nhân HIV/AIDS đang dùng pentamidine dạng khí dung. Pentamidine được dùng theo cách này không có sự phân bố toàn thân và khiến bệnh nhân dễ bị bệnh phổi ngoài phổi. C. immitis đã được phân lập trong một trường hợp viêm kết mạc dạng u hạt ở một cá nhân có hệ miễn dịch bình thường. Nhiễm trùng và tắc nghẽn hệ thống ống dẫn nước mắt hoặc viêm túi lệ có thể do nhiễm vi nấm. Trong các nghiên cứu, nấm men như Candida spp. hoặc Rhodotorula spp. đã được xác định là nguyên nhân. Nấm có thể được phân lập từ khoảng 30% số mắt bị viêm túi lệ bẩm sinh và C. albicans thường được nuôi cấy nhất. Vi khuẩn thường được phân lập đồng thời với nấm từ mắt bị ảnh hưởng ở trẻ em. Một loài Paecilomyces spp. chưa được xác định đã được báo cáo là nguyên nhân gây viêm túi lệ.
Nhiễm trùng từ các xoang cạnh mũi và vị trí khác trong hoặc gần hốc mắt
Nhiễm trùng Aspergillus spp. và zygomycete spp. xâm lấn có xu hướng rõ rệt ở hốc mắt và các mô xung quanh, bao gồm cả xoang cạnh mũi. Nhiều biểu hiện khác nhau của bệnh về mắt do Aspergillus spp. xảy ra ngay cả ở vật chủ khỏe mạnh. Tuy nhiên, những bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch do sử dụng hóa trị, corticosteroid và đặc biệt là giảm bạch cầu trung tính có nguy cơ đặc biệt cao mắc bệnh xâm lấn phát sinh trong hoặc gần hốc mắt. Bào tử của các loài Aspergillus spp. là các hạt trong không khí phổ biến thường được tìm thấy trong xoang cạnh mũi của vật chủ khỏe mạnh, đôi khi có thể liên quan đến viêm xoang hoặc u nấm xoang cạnh mũi. Những nhiễm trùng này không xâm lấn, và việc dẫn lưu hoặc cắt bỏ có thể dẫn đến khỏi bệnh. Bệnh xâm lấn ở vật chủ suy yếu có thể bắt đầu như viêm túi lệ, giả dạng u thần kinh thị giác hoặc biểu hiện như một quá trình hoàn toàn sau nhãn cầu.
Bệnh lý hốc mắt do Aspergillus spp. ở vật chủ suy giảm miễn dịch cũng có thể bắt đầu như viêm xoang bướm và/ hoặc xoang sàng với sự ăn mòn hốc mắt, dẫn đến xâm lấn khoang hốc mắt và lồi mắt. Lồi mắt có thể là dấu hiệu ban đầu của viêm xoang do nấm ngay cả ở những người có hệ miễn dịch bình thường. Ví dụ, bốn vật chủ khỏe mạnh khác được mô tả là bị lồi mắt và viêm xoang do các loài Drechslera spp., Aspergillus spp. và Curvularia spp., tình trạng lồi mắt kéo dài hơn 5 tháng ở ba trong số các bệnh nhân.
Nhóm bệnh “Zygomycosis” xâm lấn xảy ra ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch, không khác gì những người có nguy cơ mắc bệnh nấm Aspergillus spp. Bệnh nấm Zygomycosis ở mũi ‐hốc mắt ‐ não là một biến chứng nghiêm trọng của nhiễm toan ceton do tiểu đường và việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch sau khi ghép tạng. Nó cũng có thể xảy ra sau khi điều trị bằng deferoxamine cho bệnh nhiễm sắc tố sắt, trong khi bệnh nấm Zygomycosis phổi thường chỉ xảy ra ở những bệnh nhân giảm bạch cầu trung tính. Mô bị nhồi máu và hoại tử thường có thể nhìn thấy bằng mắt thường trên vòm miệng cứng và mềm, trong mũi và có thể lan vào hốc mắt.
Ở bệnh nhân điển hình bị nhiễm toan ceton do tiểu đường, bệnh nấm Zygomycosis mũi ‐hốc mắt ‐ não là một bệnh cấp tính cần phải phẫu thuật loại bỏ mô chết khẩn cấp và bắt đầu liệu pháp kháng nấm thích hợp. Các loại nấm thường gặp trong bệnh này là Rhizopus spp., Mucor spp. và Absidia spp. Một dạng bệnh này diễn tiến chậm hơn đã được mô tả ở một số bệnh nhân tiểu đường trong đó lồi mắt, sụp mí mắt hoặc liệt mắt xuất hiện trong nhiều tuần đến nhiều tháng. Mù một mắt có thể là triệu chứng ban đầu của bệnh zygomycosis xâm lấn. Mù có thể là thứ phát do tắc động mạch võng mạc trung tâm, nhồi máu dây thần kinh thị giác hoặc nhồi máu giao thoa thị giác.
Nhiễm trùng hốc mắt
Việc loại bỏ nhãn cầu dẫn đến sự xâm chiếm của mô lộ ra bởi vi sinh vật. Mặc dù kết mạc của hốc mắt không có nhãn cầu có thể chứa nhiều vi khuẩn hơn mắt bình thường, nhưng không có sự khác biệt về các loại vi khuẩn xuất hiện. Rõ ràng, những bệnh nhân thường xuyên thao tác với mắt giả của họ có tỷ lệ vi khuẩn gram âm cao hơn đáng kể. Vi nấm dường như không gây ra vấn đề gì ở những bệnh nhân không có nhãn cầu.
Xác định chẩn đoán nhiễm vi nấm ở mắt và các cấu trúc lân cận
Những thông tin quan trọng nhất liên quan đến nhiễm trùng mắt là khai thác tiền sử bệnh, khám lâm sàng và xác định chính xác tác nhân gây bệnh. Tiền sử bệnh và khám mắt kỹ có thể cung cấp đủ thông tin để gợi ý về cơ chế bệnh sinh và các tác nhân gây bệnh. Ví dụ, giảm thị lực và đau mắt ở bệnh nhân đeo kính áp tròng kèm theo loét giác mạc cho thấy rất có thể là viêm giác mạc nhiễm trùng do vi khuẩn, vi nấm hoại sinh hoặc nhiễm amip. Mẫu mô thích hợp lấy từ giác mạc có thể xác định chính xác tác nhân gây bệnh. Tương tự, triệu chứng “đốm đen” trong thị trường của bệnh nhân vừa xuất viện sau phẫu thuật bụng, có kết quả cấy máu dương tính với C. parapsilosis, rất có thể là viêm nội nhãn và có thể được xác nhận bằng cách quan sát kỹ đáy mắt của mắt đang bị ảnh hưởng. Tiền sử bệnh và khám mắt thường đặc trưng cho nhiễm trùng mắt do vi nấm và do đó cung cấp manh mối về cơ chế bệnh sinh và các tác nhân gây bệnh.
Không có tổn thương đặc trưng nào của nhiễm trùng vi nấm ở mắt; do đó, bác sĩ lâm sàng cũng phải xem xét các nguyên nhân do virus, vi khuẩn và ký sinh trùng. Chẩn đoán nhiễm vi nấm đòi hỏi bác sĩ lâm sàng phải (i) Xác định sự hiện diện của bệnh lý nhãn khoa (có thể cần các dụng cụ đặc biệt, chẳng hạn như kính hiển vi quét khe confocal; (ii) Lấy mô trong đó có thể nhìn thấy vi nấm; và (iii) Phân lập vi nấm gây bệnh. Phân lập vi nấm bằng phương pháp nuôi cấy đặc biệt quan trọng vì các chủng mô thường không cho phép xác định danh tính của nấm sợi hoặc nấm men với bất kỳ mức độ chắc chắn nào. Phân lập cho phép thực hiện cả việc xác định chính xác và thử nghiệm kháng nấm khi cần thiết.
Ngoại lệ đối với quy tắc yêu cầu phân lập vi nấm từ mô mắt bao gồm các trường hợp như viêm nội nhãn nội sinh, trong đó vi nấm gây bệnh đã được phân lập từ cấy máu và biểu hiện lâm sàng phù hợp với sự lan truyền vi sinh vật qua đường mạch máu. Tương tự, bệnh do vi nấm Histoplasma spp. và Coccidioides spp. thường liên quan đến các tổn thương võng mạc đặc trưng, và việc phân lập vi nấm từ một vị trí giải phẫu khác hoặc đo kháng thể chống lại vi nấm là đủ để xác định một trong những vi sinh vật này là nguyên nhân gây bệnh về mắt. Cuối cùng, C. neoformans có khả năng gây ra một số biểu hiện nhãn khoa khác nhau, thường đi kèm với viêm màng não tủy và việc phân lập nó từ máu và/ hoặc dịch não tủy thường đủ để giải thích các phát hiện về mắt liên quan. Trong hầu hết trường hợp khác, bác sĩ lâm sàng sẽ phải chẩn đoán bằng cách phân lập vi sinh vật gây bệnh trực tiếp từ mắt hoặc mô phụ cận.
Lông mao và mí mắt
Lông mao có thể được loại bỏ bằng kẹp và quan sát trực tiếp dưới kính hiển vi cũng như đặt trên môi trường nuôi cấy thích hợp. Khi xem xét khả năng nhiễm vi nấm ở lông mao, mí mắt và kết mạc, nên cân nhắc sử dụng lớp phủ dầu ô liu trên môi trường rắn để phân lập vi nấm M. furfur, loại vi nấm được cho là nguyên nhân gây viêm bờ mi. Nên lấy mô bất cứ khi nào có thể, vì việc thu thập bằng chứng thuyết phục rằng một chủng phân lập được từ tăm bông là tác nhân gây bệnh có thể khó khăn. Sự hiện diện của vết loét mãn tính trên hoặc gần mí mắt nên gợi ý bệnh do vi nấm Sporothrix spp. hoặc có thể là bệnh do Blastomyces spp. và nuôi cấy mô sinh thiết trong trường hợp trước sẽ xác định được bệnh, trong khi ở trường hợp sau, nấm thường dễ dàng nhìn thấy trong các mẫu cạo từ tổn thương.
Kết mạc, ống dẫn lệ và tuyến lệ
Aspergillus spp., Fusarium spp. và đôi khi cả C. albicans được nuôi cấy từ kết mạc của mắt khỏe mạnh và mắt bệnh. Do đó, rất khó để xác định các chủng nấm hoại sinh là tác nhân gây bệnh của kết mạc trừ khi thực hiện sinh thiết và điều này hiếm khi cần thiết. P. carinii có thể gây viêm kết mạc, nhưng sinh vật này không thể nuôi cấy được. Có thể lấy mẫu từ ống lệ bị nhiễm trùng, hoặc nếu cần, có thể rạch một đường và lấy mô để nuôi cấy và nhuộm thích hợp.
Các xoang cạnh mũi và phần phụ của chúng
Không hiếm khi, bệnh lý xâm lấn hốc mắt phát sinh từ các xoang cạnh mũi, thường là xoang sàng và xoang bướm. Chụp cắt lớp vi tính (CT‐scan) vùng hốc mắt và các xoang cạnh mũi sẽ xác định mức độ lan rộng của bệnh, đồng thời có thể sinh thiết, nạo vét, dẫn lưu xoang bị nhiễm trùng có thể thu được mẫu bệnh phẩm đầy đủ. Các loài Aspergillus spp., vi nấm Zygomycetes spp. và các loại nấm sợi khác là những tác nhân gây bệnh thường gặp. Bệnh vi nấm Zygomyces spp. mũi não liên quan đến hốc mắt thường có thể được chẩn đoán bằng cách sinh thiết mô hoại tử từ vòm miệng cứng hoặc mũi.
Giác mạc
Việc sử dụng một thìa bạch kim đầu tròn cực mỏng hoặc, thay vào đó, một lưỡi dao mổ hoặc kim nhỏ cho phép lấy mẫu cạo từ bề mặt giác mạc để nhuộm và nuôi cấy. Cần có đủ mô, vì vậy thường thực hiện nhiều lần cạo giác mạc. Có thể cần sinh thiết giác mạc hoặc ghép giác mạc để cung cấp đủ vật liệu chẩn đoán. Nấm sợi hoại sinh thường gây ra bệnh viêm giác mạc do nấm sau chấn thương. Hiếm khi nấm men liên quan đến viêm giác mạc sau chấn thương. Việc phát hiện các yếu tố nấm trong mô hoặc phết có thể được tăng cường và do đó được phát hiện với độ nhạy cao hơn đáng kể bằng cách sử dụng thuốc nhuộm acridine orange, calcofluor white hoặc lactophenol cotton blue. Hai loại thuốc nhuộm đầu tiên có thêm lợi thế là thể hiện các tác nhân gây bệnh khác, chẳng hạn như vi khuẩn, bào nang amip và bào tử vi bào tử. Điều này có thể quan trọng, bởi vì chấn thương giác mạc có thể liên quan đến nhiều hơn một tác nhân gây bệnh. Tương tự, việc sử dụng một loạt lectin liên hợp fluorescein đã được chứng minh là hữu ích trong việc phát hiện bệnh nấm mắt. Việc sử dụng các phân tích như xét nghiệm chitin hoặc PCR có thể chứng tỏ là hữu ích, nhưng các xét nghiệm này hiện đang gặp phải vấn đề kỹ thuật phức tạp trong trường hợp trước và thiếu khả năng phát hiện trên nhiều giống nấm trong trường hợp sau.
Phần còn lại của nhãn cầu
Việc xác định danh tính của vi nấm trong một số trường hợp viêm nội nhãn nội sinh và ngoại sinh, viêm củng mạc và viêm toàn nhãn cầu có thể cần sinh thiết mô (củng mạc) hoặc hút dịch thủy tinh thể. Việc hút dịch tiền phòng hiếm khi được thực hiện để xác định sự hiện diện của nhiễm trùng. Lượng mẫu thu được từ dịch thủy tinh thể nhiều hơn dịch tiền phòng trong các trường hợp viêm nội nhãn.
Một nghiên cứu trên 420 bệnh nhân bị viêm nội nhãn, người ta kết luận rằng việc thực hiện phẫu thuật cắt bỏ thủy tinh thể không làm tăng lượng mầm bệnh thu được so với chỉ hút dịch. Do đó, các tác giả đặc biệt khuyên không nên sử dụng phẫu thuật cắt bỏ thủy tinh thể vì lý do chẩn đoán. Việc cấy ghép thủy tinh thể nội nhãn có thể dẫn đến viêm nội nhãn giả thủy tinh thể và có thể cần phải loại bỏ thủy tinh thể. Vật liệu này nên được gửi đến phòng thí nghiệm và được chia thành các loại thuốc nhuộm vi khuẩn và vi nấm thích hợp và môi trường nuôi cấy.
Kính áp tròng, thuốc và dụng cụ nhãn khoa
Việc đeo kính áp tròng thường phức tạp do viêm giác mạc do vi khuẩn và đôi khi là viêm giác mạc do vi nấm. Bề mặt bên trong của kính áp tròng bị ảnh hưởng nên được lấy mẫu bằng tăm bông và kính áp tròng nên được cắt lát để lấy các chất nhuộm và nuôi cấy thích hợp. Ghép giác mạc có thể là nguồn lây nhiễm, do đó, khuyến cáo rằng trước khi ghép, nên lấy một mảnh mô nhỏ từ rìa giác mạc cùng với một phần môi trường bảo quản và cả hai nên được gửi đi nuôi cấy. Tuy nhiên, môi trường bảo quản mô giác mạc không tự nó đóng vai trò là môi trường nuôi cấy. Thuốc nhỏ mắt và dung dịch kính áp tròng có thể là nguồn lây nhiễm kết mạc và giác mạc cũng như viêm nội nhãn ngoại sinh. Các mẫu dung dịch nghi ngờ bị nhiễm bẩn có thể được cấy trực tiếp vào môi trường lỏng.
Đối với hầu hết mẫu vật, việc dùng thạch máu và thạch Sabouraud dextrose có chứa gentamicin là đủ để phân lập vi nấm. Nên tránh sử dụng thạch có chứa cycloheximide vì một số loại nấm hoại sinh và C. neoformans bị ức chế bởi chất phụ gia này. Việc sử dụng canh thang tim não cho vật liệu từ tăm bông có thể hữu ích trong việc phân lập.
(Hết Phần 4) —‐> (Tiếp theo Phần 5)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & TS. Nguyễn Thị Liên Hạnh
Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn











