Sự nhân lên của virus DENV
Sau khi hợp nhất, nucleocapsid được giải phóng vào tế bào chất, nơi một quá trình tháo vỏ phụ thuộc vào ubiquitin hóa giải phóng RNA virus sợi đơn dương tính khỏi nucleocapsid để dịch mã. Sau đó, các protein liên kết RNA trong tế bào chất và bộ máy dịch mã protein của vật chủ được sử dụng để tổng hợp tất cả các protein virus dưới dạng một tiền chất polypeptide duy nhất, được gọi là polyprotein, quá trình này tiếp tục ngay cả khi tế bào bị căng thẳng. Polyprotein được chèn đồng thời vào màng ER trước khi nó bị phân cắt bởi các protease của virus và vật chủ thành ba protein cấu trúc (C, prM và E) và bảy protein không cấu trúc (NS1, NS2A, NS2B, NS3, NS4A, NS4B và NS5).
Ngược lại với nhiều yếu tố chủ thể có thể dư thừa liên quan đến sự xâm nhập của DENV, ngăn ER và bộ máy liên quan của nó tạo thành một nút thắt sinh học chính cho quá trình nhiễm trùng hiệu quả: Các tương tác virus ‐ chủ thể cụ thể trong bào quan này là cần thiết cho quá trình tổng hợp protein virus, sao chép bộ gen, lắp ráp virion và nảy chồi. Sự chèn đồng thời trong quá trình dịch mã và hình thành cấu trúc của polyprotein DENV được điều chỉnh bởi một số phức hợp protein cư trú trong ER. Cụ thể, phức hợp vận chuyển SEC61 và phức hợp protein liên kết với vận chuyển làm trung gian cho sự chèn ban đầu của polyprotein virus vào màng ER, trong khi EMC rất cần thiết cho sự chèn và gấp nếp đúng cách của các protein không cấu trúc xuyên màng đa lớp. Quá trình xử lý tiếp theo của polyprotein virus thành các protein riêng lẻ phụ thuộc vào các yếu tố chủ thể như SPCS1, một thành phần của phức hợp peptidase tín hiệu ER. Ngoài ra, các sửa đổi sau dịch mã do chủ thể trung gian của các protein virus còn ảnh hưởng đến nhiều giai đoạn của vòng đời và bệnh sinh của DENV.
DENV cũng lợi dụng phức hợp oligosaccharyltransferase, thụ thể cho kinase C hoạt hóa 1 và một số protein liên kết RNA của tế bào, chẳng hạn như vigilin (HDLBP), protein liên kết ribosome 1 và protein liên kết mRNA SERPINE1, để hỗ trợ sao chép RNA của virus. Nó cũng thao túng mạng lưới cân bằng protein của vật chủ, bao gồm phản ứng protein không gấp nếp, sự thoái hóa protein liên kết ER và hệ thống chaperone protein sốc nhiệt 70 kDa (Hsp70), để điều chỉnh sự gấp nếp, trưởng thành và kiểm soát chất lượng protein của virus trong ER.
Bên cạnh quá trình dịch mã, việc nhắm mục tiêu không gian của các protein NS virus cho phép cộng tác với các protein của vật chủ, bao gồm atlastin, protein chứa valosin, reticulon và TMEM41B, để tái cấu trúc màng có nguồn gốc từ ER thành các bào quan sao chép chuyên biệt. Quá trình tổng hợp RNA của DENV diễn ra trong môi trường vi mô được bảo vệ của các bào quan sao chép, hạn chế sự tiếp xúc của các chất trung gian sao chép, đặc biệt là RNA mạch đôi, với các cảm biến miễn dịch bẩm sinh trong tế bào chất như RIG‐I và MDA5.
Cuối cùng, quá trình nhân lên của virus đòi hỏi năng lượng và nhiễm DENV gây ra sự tái lập trình chuyển hóa đáng kể, chẳng hạn như huy động và chuyển hóa lipid phụ thuộc vào quá trình tự thực bào, để cung cấp năng lượng cho quá trình oxy hóa β của ty thể và sản xuất ATP.
Sự thoát ra của virus DENV từ các tế bào bị nhiễm bệnh
Trong quá trình thoát ra khỏi tế bào (thoát khỏi tế bào), các virion mới hình thành di chuyển qua con đường tiết của vật chủ bên trong các ngăn chứa dạng túi. Các ngăn chứa dạng túi trải qua quá trình axit hóa dần dần, điều này kích hoạt sự sắp xếp lại cấu trúc của protein prM. Sự sắp xếp lại này làm lộ ra vị trí cắt của furin cho các protease của tế bào, dẫn đến việc cắt prM thành protein M và peptide pr. Peptide pr vẫn liên kết với protein E cho đến khi các virion được giải phóng vào môi trường ngoại bào có độ pH trung tính. Sự liên kết nội bào với protein E ngăn ngừa sự hợp nhất sớm, trong khi sự phân ly ngoại bào chuyển đổi các virion từ không lây nhiễm thành các hạt lây nhiễm. Vì DENV tạo ra một số lượng lớn các virion con chưa trưởng thành, mỗi virion chứa 180 bản sao của protein E và prM, nên sự cắt prM do furin trung gian có thể khác nhau cả trong và giữa các virion, dẫn đến việc giải phóng các quần thể virion không đồng nhất, chưa trưởng thành một phần và trưởng thành hoàn toàn.
Mặc dù chiến lược nhân lên tổng thể được bảo tồn rộng rãi trên bốn loại DENV khác nhau về mặt di truyền, nhưng sự tham gia của các yếu tố vật chủ cụ thể có thể khác nhau tùy thuộc vào chủng virus, loại tế bào và hệ thống thí nghiệm. Hầu hết các nghiên cứu về cơ chế tương tác giữa DENV và vật chủ đều sử dụng DENV‐2, vì virus này phổ biến rộng rãi và sinh trưởng tốt trong nuôi cấy tế bào. Do đó, các phát hiện từ những nghiên cứu này cần được khái quát hóa một cách thận trọng đối với tất cả các loại DENV và các loại tế bào người dễ bị nhiễm bệnh khác nhau. Tuy nhiên, sự nhân lên của DENV phụ thuộc vào một mạng lưới phức tạp các con đường tế bào có thể được khai thác như những điểm nghẽn trị liệu để can thiệp kháng virus hướng vào vật chủ.
Viêm toàn thân và sốt xuất huyết nặng
Một dấu hiệu chính của bệnh sốt xuất huyết nặng là rò rỉ mạch máu do phản ứng viêm quá mức, đặc trưng bởi nồng độ cytokine gây viêm trong huyết tương cao, còn được gọi là cơn bão cytokine và các protein pha cấp tính, được gan sản xuất để đáp ứng với nhiễm trùng, viêm và tổn thương. Các cytokine gây viêm được giải phóng bởi các tế bào có nguồn gốc từ tủy xương bị nhiễm DENV được hoạt hóa, cũng như các tế bào miễn dịch khác như tế bào mast hay dưỡng bào và bạch cầu đa nhân trung tính. Môi trường gây viêm sau đó kích hoạt các tế bào nội mô, khiến chúng biểu hiện các phân tử bám dính và giảm sản xuất oxit nitric, do đó phá vỡ cả cấu trúc và chức năng của lớp glycocalyx nội mô, một lớp giàu carbohydrate trên bề mặt lòng mạch của các tế bào nội mô.
Một yếu tố nguy cơ gây sốt xuất huyết nặng, mặc dù không phải lúc nào cũng vậy, là việc bị nhiễm DENV lần thứ hai, liên tiếp với một loại DENV khác với lần nhiễm đầu tiên (tức là nhiễm trùng thứ phát). Một nghiên cứu trên hơn 2.000 bệnh nhân mắc sốt xuất huyết cho thấy nguy cơ sốt xuất huyết nặng cao hơn đáng kể ở những người bị sốt xuất huyết thứ phát so với những người bị sốt xuất huyết nguyên phát. Nghiên cứu này và các nghiên cứu khác đã hình thành cơ sở cho giả thuyết rằng sự tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE) thúc đẩy cơ chế bệnh sinh miễn dịch của sốt xuất huyết và các kiểu hình lâm sàng nghiêm trọng. Giả thuyết ADE cho rằng các kháng thể chống DENV được tạo ra từ nhiễm DENV nguyên phát không thể trung hòa nhiễm trùng thứ phát, mà thay vào đó làm tăng cường nhiễm trùng thứ phát với một loại DENV không tương đồng với nhiễm trùng nguyên phát thông qua việc kích hoạt FcγR.
Các mô hình trong ống nghiệm và trên động vật sống, được xem xét ở nơi khác, đã báo cáo rằng ADE hiệu quả hơn trong việc tạo điều kiện cho virus xâm nhập vào các tế bào có nguồn gốc từ tủy xương so với nhiễm trùng trực tiếp thông qua tương tác giữa virus và thụ thể. Việc sử dụng DENV được gắn huỳnh quang đã cho thấy trong ống nghiệm, rằng tỷ lệ tế bào đơn nhân bị nhiễm DENV được bao phủ bởi kháng thể cao hơn so với DENV không được bao phủ; cường độ tín hiệu huỳnh quang trong các tế bào bị nhiễm cũng cao hơn với DENV được bao phủ bởi kháng thể so với DENV không được bao phủ, cho thấy số lượng virion trong mỗi tế bào bị nhiễm cao hơn khi nhiễm trùng được tăng cường bởi kháng thể. Trong các mô hình chuột thiếu interferon, nhiễm DENV khi có mặt các mức kháng thể dưới ngưỡng trung hòa được truyền thụ động dẫn đến tỷ lệ nhiễm virus và tử vong cao hơn so với nhiễm trùng khi không có mức kháng thể chống DENV tăng cường.
Tuy nhiên, về mặt lâm sàng, ADE có thể phức tạp hơn. Thử nghiệm gây nhiễm DENV ở những người tham gia đã từng tiêm vaccine phòng sốt xuất huyết hoặc nhiễm DENV lần đầu dẫn đến khởi phát nhiễm virus sớm hơn và thời gian ủ bệnh ngắn hơn trước khi xuất hiện triệu chứng. Tuy nhiên, không có sự khác biệt nào về nồng độ virus đỉnh điểm hoặc diện tích dưới đường cong của nồng độ virus từ nhiễm trùng thử nghiệm giữa nhóm được tiêm phòng và nhóm đối chứng không được tiêm phòng. Phát hiện về nồng độ virus cao hơn ở bệnh nhân mắc sốt xuất huyết thứ phát nặng so với những người mắc sốt xuất huyết thứ phát không nặng hoặc sốt xuất huyết nguyên phát càng cho thấy ADE làm tăng gánh nặng nhiễm DENV.
Tuy nhiên, một nghiên cứu tiền cứu quy mô lớn liên quan đến hơn 2.000 bệnh nhân mắc sốt xuất huyết và đo nồng độ virus hàng ngày kể từ khi khởi phát bệnh cho thấy mức độ RNA DENV (hoặc RNA huyết) tương đương ở sốt xuất huyết thứ phát so với sốt xuất huyết nguyên phát . Tuy nhiên, nguy cơ mắc sốt xuất huyết nặng tăng không tương xứng với sự gia tăng RNA huyết ở những người mắc sốt xuất huyết thứ phát so với những người mắc sốt xuất huyết nguyên phát. Nhìn chung, mặc dù kháng thể có thể tăng cường nhiễm trùng để rút ngắn khoảng thời gian giữa lúc virus xâm nhập và lúc virus xuất hiện trong máu cũng như lúc xuất hiện triệu chứng, nhưng phản ứng viêm có thể trở nên trầm trọng hơn thông qua các cơ chế khác, làm tăng nguy cơ mắc sốt xuất huyết nặng.
Phản ứng viêm trong quá trình nhiễm DENV thứ phát có thể được gây ra theo nhiều cách. Việc kích hoạt FcγR và các thụ thể miễn dịch khác bởi phức hợp kháng thể‐DENV có thể trực tiếp làm thay đổi phản ứng của vật chủ đối với nhiễm trùng. Ngay cả khi được kiểm soát về tải lượng virus trong mỗi tế bào, hoặc khi sử dụng trình tự RNA đơn bào của các tế bào bị nhiễm bệnh, các gen biểu hiện khác biệt, bao gồm cả những gen liên quan đến quá trình ghép nối RNA, đã được tìm thấy trong các tế bào bị nhiễm DENV liên kết với kháng thể so với các tế bào không có DENV liên kết với kháng thể. Đáng chú ý, những khác biệt tương tự đã được quan sát thấy với DENV bất hoạt bằng nhiệt được opson hóa bằng kháng thể, cho thấy rằng sự biểu hiện gen khác biệt được quan sát thấy là do tín hiệu truyền qua FcγR và các thụ thể miễn dịch khác liên quan đến các con đường xâm nhập qua trung gian kháng thể.
Tương tác giữa DENV và vật chủ liên quan đến các protein và RNA của virus với các protein của vật chủ có tác động đến nhiều con đường khác nhau. Ví dụ, RNA dưới bộ gen từ DENV có thể liên kết với enzyme E3 ligase TRIM25 để giảm sự khuếch đại tín hiệu RIG‐I và do đó làm giảm quá trình phiên mã gen IFN loại I do IRF3 điều khiển, trong khi sự liên kết của NS5 với STAT1 làm giảm biểu hiện của ISG và do đó làm giảm các hoạt động kháng virus liên quan. Những khác biệt trong các con đường tín hiệu hạ nguồn này được thể hiện bằng các màu khác nhau tỏa ra từ tương tác trung tâm giữa DENV và vật chủ.

Hình 4. Các cơ chế kích hoạt miễn dịch từ nhiễm DENV ban đầu làm trầm trọng thêm tình trạng viêm trong quá trình nhiễm DENV thứ phát
a/ Kháng thể IgG kháng E không chứa fucose có thể liên kết với FcγRIII (CD16) trên các tế bào đơn nhân không điển hình để kích hoạt kiểu hình gây viêm của chúng; b/ Kháng thể IgA kháng NS1 có thể liên kết với NS1 được tiết ra để kích hoạt FcαR (CD89) trên bạch cầu trung tính, gây ra sự giải phóng các chất trung gian gây viêm. c/ Nhiễm virus Dengue (DENV) trước đó có thể lập trình lại sự biểu hiện của các gen miễn dịch, đặc biệt là trong các tế bào có nguồn gốc từ tủy xương; d/ Kết quả của nhiễm trùng không chỉ phụ thuộc vào sự biểu hiện gen của vật chủ mà còn phụ thuộc vào cách các protein và RNA của DENV tương tác với các yếu tố của vật chủ; Một số tương tác theo trình tự.
Sự tương tác giữa phức hợp kháng thể ‐ DENV và FcγR còn bị ảnh hưởng bởi quá trình glycosyl hóa IgG sau dịch mã. Các phân tử IgG thiếu fucose trong glycan Fc (không fucosyl hóa) ưu tiên liên kết với FcγRIIIA (CD16A), được biểu hiện trên các tế bào đơn nhân không điển hình (CD14+ CD16++) có kiểu hình gây viêm mạnh hơn. Tuy nhiên, các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ kháng thể IgG chống DENV không fucosyl hóa từ nhiễm trùng DENV ban đầu vẫn chưa rõ ràng.
Việc kích hoạt phản ứng viêm bởi các phức hợp miễn dịch trong quá trình nhiễm DENV không chỉ giới hạn ở FcγR. Kháng thể IgA chống NS1 được tạo ra từ nhiễm virus Zika đã được báo cáo là liên kết với protein NS1 được tiết ra trong quá trình nhiễm DENV sau đó. Phức hợp miễn dịch IgA ‐ NS1 này liên kết đồng thời với FcαR trên bạch cầu đa nhân trung tính, sự hoạt hóa của nó dẫn đến sự giải phóng các chất trung gian gây viêm từ bạch cầu đa nhân trung tính, làm tăng nguy cơ mắc sốt xuất huyết nặng.
Các yếu tố virus ảnh hưởng đến cơ chế gây bệnh
Mặc dù sốt xuất huyết thứ phát là một yếu tố nguy cơ gây sốt xuất huyết nặng, nhưng nguy cơ này không phải lúc nào cũng xảy ra. Kết quả nhiễm trùng cũng phụ thuộc vào chủng DENV. Thật vậy, không giống như DENV‐1 và DENV‐3, DENV‐2 và DENV‐4 gây ra tỷ lệ nhiễm trùng có triệu chứng cao hơn trong giai đoạn nhiễm trùng thứ phát so với giai đoạn nhiễm trùng nguyên phát. Tương tự, trong bốn loại huyết thanh DENV, DENV‐2 thứ phát có thể có nguy cơ gây sốt xuất huyết nặng cao nhất, đặc biệt là ở mức độ virus trong máu thấp hơn so với ba loại huyết thanh DENV khác. Hơn nữa, không có người tham gia nào trong các thử nghiệm lâm sàng (TNLS) giai đoạn III về vaccine sốt xuất huyết sống bị sốt xuất huyết nặng sau khi nhiễm DENV giảm độc lực, mặc dù đã có kháng thể dương tính từ lần nhiễm sốt xuất huyết trước đó ở thời điểm trước khi tiêm chủng.
Thật vậy, việc không phát hiện bệnh sốt xuất huyết nặng ngay sau khi tiêm phòng đã được ghi nhận mặc dù có sự tái lập trình biểu hiện gen miễn dịch, đặc biệt là giảm biểu hiện các gen kích thích interferon (IFN) có đặc tính kháng virus trong các tế bào có nguồn gốc từ tủy xương. Những phát hiện này cho thấy rằng, mặc dù nhiễm DENV trước đó có thể làm thay đổi phản ứng của vật chủ đối với nhiễm DENV sau đó, nhưng tương tác giữa DENV và vật chủ là một bước quan trọng trong bệnh lý sốt xuất huyết và bị ảnh hưởng mạnh bởi di truyền học của virus. Ví dụ, để ngăn chặn các phản ứng IFN sớm làm hạn chế sự lây lan của nhiễm trùng, DENV đã phát triển nhiều chiến lược liên quan đến cả protein virus và RNA, bao gồm cả vùng không dịch mã 3′ của nó dưới dạng RNA dưới bộ gen được tạo ra bởi hoạt động enzym exoribonuclease 1 (XRN1) của vật chủ, để liên kết và ức chế các chất trung gian truyền tín hiệu IFN, chẳng hạn như STAT và TRIM25, tương ứng.
Nhiều tương tác protein‐protein và RNA‐RNA khác giữa DENV và vật chủ cũng xảy ra trong các tế bào bị nhiễm bệnh và trong ống nghiệm, dù tác động của chúng đến các kết quả lâm sàng và dịch tễ học, chẳng hạn như mức độ nghiêm trọng của bệnh và khả năng bùng phát dịch bệnh, vẫn cần được làm rõ.
(Hết Phần 3) —‐> (Tiếp theo Phần 4)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & TS. Nguyễn Thị Liên Hạnh
Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn











