Chào mừng bạn đến với website Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn

  DANH MỤC

  Liên kết website

  Bản đồ

  Thống kế truy cập

Đang online: 6
Hôm nay: 13
Hôm qua: 14
Tuần này: 225
7 ngày trước: 245
Tháng này: 1582
30 ngày trước: 1599

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 4)

Yếu tố vật chủ và phản ứng miễn dịch “ghi nhớ” ảnh hưởng đến kết quả bệnh

Mặc dù kháng thể chống DENV và các yếu tố virus có thể tương tác với protein của vật chủ để làm tăng nguy cơ mắc bệnh sốt xuất huyết nặng, nhưng những tương tác này không nhất thiết quyết định kết quả bệnh. Việc loại bỏ nhiễm trùng nhanh chóng có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh sốt xuất huyết nặng. Các nghiên cứu sử dụng giải trình tự RNA đơn bào đã độc lập và nhất quán phát hiện ra sự hoạt hóa sớm của tế bào T và tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) ở những người mắc bệnh sốt xuất huyết dưới lâm sàng và không có triệu chứng; phản ứng tế bào T và NK rối loạn chức năng là đặc điểm của những bệnh nhân nhập viện vì sốt xuất huyết nặng.

Những phát hiện này được củng cố thêm bởi các nghiên cứu khám phá các yếu tố chủ thể đối với bệnh sốt xuất huyết nặng. Đa hình gen trong FcγRIIA, cytokine gây viêm và chống viêm và kháng nguyên bạch cầu người đã cho thấy mối liên hệ với mức độ nghiêm trọng của bệnh sốt xuất huyết. Sàng lọc liên kết toàn bộ hệ gen duy nhất về bệnh sốt xuất huyết đã xác định các vị trí liên quan đến tính nhạy cảm với bệnh sốt xuất huyết nặng trong gen protein liên quan đến chuỗi MHC lớp I B (MICB) và phospholipase C‐ε1 (PLCE1); đáng chú ý, MICB là thụ thể trên tế bào NK và PLC‐ε1 được báo cáo là có liên quan đến mức độ đáp ứng của tế bào T đối với việc tiêm chủng. Do đó, nguy cơ ADE có thể được điều chỉnh bởi phản ứng tế bào miễn dịch sớm (cả thích ứng và bẩm sinh) giúp loại bỏ nhiễm trùng.

Chẩn đoán, sàng lọc và phòng ngừa

Sốt xuất huyết là một bệnh cấp tính với sự đa dạng về biểu hiện và mức độ nghiêm trọng; việc nhận biết sớm chủ yếu dựa vào đánh giá lâm sàng. Thời điểm bệnh nhân đến khám bác sĩ so với thời điểm khởi phát triệu chứng đặc biệt quan trọng trong bệnh sốt xuất huyết, cả để xác định vị trí của bệnh nhân trong quá trình tiến triển tương đối nhất quán của các giai đoạn bệnh (sốt, nguy kịch và hồi phục) và để tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng các xét nghiệm chẩn đoán và các biện pháp hỗ trợ thích hợp.

Chẩn đoán lâm sàng bệnh sốt xuất huyết

Giai đoạn sốt thường kéo dài từ 2‐7 ngày. Các triệu chứng bao gồm sốt cao, đôi khi có hai pha, đau nhức cơ thể, đau khớp và đau đầu dữ dội, thường kèm theo đau sau hốc mắt. Các biểu hiện về đường tiêu hóa như đau bụng và nôn mửa rất phổ biến và các triệu chứng đường tiêu hóa rõ rệt hơn có liên quan đến sự tiến triển thành bệnh nặng. Các dấu hiệu khác bao gồm sung huyết kết mạc, đỏ họng và các biểu hiện chảy máu trên da và phát ban. Chảy máu từ mũi, nướu răng, đường tiêu hóa và vị trí chọc kim tĩnh mạch là phổ biến nhưng thường nhẹ. Giảm bạch cầu cũng thường được thấy trong giai đoạn sốt. Rò rỉ huyết tương nhẹ rất khó xác định trên lâm sàng, nhưng các nghiên cứu siêu âm định kỳ đã chỉ ra rằng hầu hết bệnh nhân mắc sốt xuất huyết đều có một số rò rỉ như tràn dịch màng phổi hoặc cổ trướng, bắt đầu sớm trong giai đoạn sốt.

Hầu hết bệnh nhân mắc sốt xuất huyết nặng, rò rỉ huyết tương có thể dẫn đến sốc, nếu không được bù dịch đầy đủ có thể dẫn đến rối loạn chức năng đa cơ quan. Tuy nhiên, nhiễm virus sốt xuất huyết cũng có liên quan đến rối loạn chức năng thần kinh, tim mạch và gan. Giai đoạn nguy kịch (thường là ngày thứ 4‐6), mặc dù không phải lúc nào cũng vậy, thường bắt đầu vào khoảng thời gian hạ sốt và rò rỉ huyết tương, thường biểu hiện bằng sự tích tụ dịch trên lâm sàng và trong một số ít trường hợp, có thể dẫn đến sốc (suy tuần hoàn cấp tính). Sau đó, chỉ số hematocrite tăng cao (thường >15‐20%), phù hợp với tình trạng cô đặc máu, báo hiệu giai đoạn nguy kịch. Ít thường xuyên hơn, chảy máu nghiêm trọng và/hoặc rối loạn chức năng cơ quan có thể xảy ra trong giai đoạn này, hoặc riêng lẻ hoặc do sốc kéo dài.

Tình trạng lâm sàng được cải thiện trong vòng 48‐72 giờ của giai đoạn hồi phục và được đặc trưng bởi sự chấm dứt rò rỉ huyết tương và sự hấp thụ lại dịch.

Các hội chứng lâm sàng đặc hiệu theo từng cơ quan được quan sát thấy với tần suất khác nhau và thường độc lập với diễn tiến bệnh điển hình. Tổn thương gan, được biểu hiện bằng nồng độ transaminase trong huyết tương tăng cao do tế bào gan tiết ra, thường được quan sát thấy. Tuy nhiên, suy gan cấp tính vẫn là một biến chứng hiếm gặp. Các biến chứng tim mạch cũng có thể xảy ra trong giai đoạn nguy kịch và hồi phục, bao gồm rối loạn nhịp tim, suy giảm chức năng cơ tim và hiếm khi là viêm cơ tim cấp tính. Bệnh lý điểm vàng cũng là một biến chứng được ghi nhận, được ghi nhận ở tối đa 10% bệnh nhân nhập viện. Hiếm khi, bệnh nhân biểu hiện hội chứng viêm não cấp tính, không có các biểu hiện khác, được nhìn thấy ở các vùng lưu hành bệnh. Tổn thương thận cấp tính có thể được quan sát thấy do sốc kéo dài.

Người lớn và trẻ em mắc sốt xuất huyết có thể có các biểu hiện khác nhau, điều này cần được xem xét trong quá trình đánh giá lâm sàng. Mặc dù một số bằng chứng còn mâu thuẫn, nhiều nghiên cứu cho thấy người lớn thường xuyên biểu hiện đau sau hốc mắt, đau cơ và suy giảm chức năng nội tạng, trong khi rò rỉ huyết tương phổ biến hơn ở bệnh nhân trẻ tuổi. Tuy nhiên, người lớn tuổi có thể biểu hiện ít triệu chứng, mặc dù có nguy cơ mắc SXH nặng cao hơn.

Hình 5. Biểu hiện lâm sàng và các triệu chứng nặng của bệnh sốt xuất huyết

Xét nghiệm chẩn đoán

Sự hiện diện kháng nguyên virus trong máu và phản ứng miễn dịch với nhiễm trùng đều mang tính động, với những khác biệt quan trọng giữa nhiễm trùng sốt xuất huyết nguyên phát và thứ phát. Có nhiều xét nghiệm chẩn đoán sốt xuất huyết khác nhau, bao gồm các xét nghiệm khuếch đại axit nucleic, chẳng hạn như PCR phiên mã ngược (RT‐PCR), để phát hiện RNA DENV và xét nghiệm miễn dịch liên kết enzyme (ELISA) hoặc các xét nghiệm chẩn đoán nhanh để phát hiện kháng nguyên NS1.

Trong tuần đầu tiên của bệnh, các xét nghiệm huyết thanh học như kháng thể IgM hoặc IgG kháng DENV thường được sử dụng để chẩn đoán sau ngày thứ 7. Mỗi xét nghiệm đều có những hạn chế riêng về độ nhạy và độ đặc hiệu, tùy thuộc vào thời điểm thực hiện xét nghiệm. Trên thực tế, các xét nghiệm kết hợp chẩn đoán được khuyến cáo trong 7 ngày đầu tiên, sử dụng RT‐PCR và IgM hoặc NS1 và IgM. Các mẫu huyết thanh học ghép đôi có thể được sử dụng để chẩn đoán và tỷ lệ IgM trên IgG có thể giúp phân biệt SXH nguyên phát với sốt xuất huyết thứ phát.

Hình 6. Diễn biến điển hình của thông số lâm sàng và xét nghiệm trong nhiễm virus Dengue

Hình trên cùng hiển thị diễn biến các triệu chứng lâm sàng từ khi nhiễm bệnh đến khi xuất hiện sốt (nhiệt độ), giảm tiểu cầu và tăng hematocrit. Hình giữa hiển thị thời điểm khởi phát, đạt đỉnh và giảm nồng độ virus hoặc RNA trong máu và kháng nguyên NS1 trong máu. Hình dưới cùng hiển thị mức độ đáp ứng kháng thể IgM và IgG kháng virus Dengue (anti‐DENV) điển hình. Đường liền nét và đường chấm chấm lần lượt biểu thị nhiễm trùng Dengue nguyên phát và thứ phát.

Sự khởi phát của cả sốt và virus trong máu đều xảy ra sớm hơn ở nhiễm trùng thứ phát so với nhiễm trùng nguyên phát. Thời gian từ khi nhiễm bệnh đến khi sốt khởi phát và từ khi sốt khởi phát đến giai đoạn nguy kịch thường là 3‐7 ngày cho mỗi giai đoạn. Giai đoạn nguy kịch thường kéo dài 1‐2 ngày.

Đáp ứng miễn dịch do vaccine sốt xuất huyết gây ra có thể làm thay đổi các kiểu kháng nguyên và huyết thanh học thông thường. Ví dụ, cả vaccine sốt xuất huyết tứ giá (tetravalent vaccine) sốt vàng da (CYD‐TDV) và TAK‐003 đều tạo ra đáp ứng kháng thể IgG chống DENV và ít nhất là tạm thời, đáp ứng kháng thể IgM chống DENV. Do đó, tình trạng dương tính với kháng thể IgM chống DENV ở những bệnh nhân bị sốt cấp tính trong vòng vài tháng sau khi tiêm chủng nên được coi là kết quả dương tính giả có thể xảy ra. Vaccine tạo ra kháng thể NS1 chống DENV cũng có thể ảnh hưởng đến độ nhạy của xét nghiệm kháng nguyên NS1 tại chỗ ở những người bị sốt xuất huyết tái phát, như có thể xảy ra ở những bệnh nhân bị nhiễm DENV thứ phát.

Sốt xuất huyết thường lưu hành cùng với các loại virus lây truyền qua động vật chân đốt khác (arbovirus), chẳng hạn như virus Zika, sốt vàng da và Chikungunya, đặc biệt là ở châu Mỹ. Nhiễm các virus này có thể gây ra các triệu chứng và dấu hiệu ban đầu trùng lặp với sốt xuất huyết, dẫn đến những thách thức cả về chẩn đoán lâm sàng và xét nghiệm. Các phương pháp chẩn đoán cần tính đến bối cảnh địa lý, đặc biệt là do sự trùng lặp các hội chứng lâm sàng, tình trạng tiêm chủng, phản ứng chéo huyết thanh với các Flavivirus khác và khả năng tiếp cận xét nghiệm phân tử khác nhau.

Những tiến bộ trong giám sát

Yếu tố quyết định quan trọng đến mức độ nghiêm trọng của bệnh sốt xuất huyết ở bệnh nhân là mức độ rò rỉ huyết tương do tăng tính thấm thành mạch toàn thân, do đó đây là một chỉ số quan trọng để theo dõi sự tiến triển của bệnh.

Việc theo dõi hiện nay dựa vào các dấu hiệu sinh tồn và các phép đo huyết học xâm lấn lặp đi lặp lại. Tần suất của các phép đo này có thể trở nên rất khó khăn khi số lượng bệnh nhân nhập viện vì sốt xuất huyết tăng đột biến trong các đợt dịch. Các thiết bị sinh lý đeo được và các công cụ hỗ trợ quyết định lâm sàng là những phương pháp không xâm lấn, sáng tạo nhằm hiện đại hóa việc chăm sóc bệnh nhân nhập viện, đặc biệt là tại các bệnh viện quá tải với tỷ lệ nhân viên trên bệnh nhân thấp và có thể cải thiện việc xác định tình trạng lâm sàng xấu đi.

Các thiết bị đeo được cũng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc theo dõi từ xa bệnh nhân trong cộng đồng, với triển vọng đầy hứa hẹn để cải thiện việc phân bổ nguồn lực. Các tín hiệu chuỗi thời gian thô từ các thiết bị này, chẳng hạn như các phép đo huyết áp liên tục và ước tính xu hướng huyết học, cùng với các phương pháp học sâu, có thể được sử dụng để phân tầng nguy cơ cho bệnh nhân sốt xuất huyết và dự đoán tình trạng xấu đi theo thời gian thực.

(Hết Phần 4) —‐> (Tiếp theo Phần 5)

TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & TS. Nguyễn Thị Liên Hạnh

Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn

Chia sẻ:

Tin cùng chuyên mục

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 9 ‐ Hết)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (tiếp theo)151. Nguyen, T. H. T. et al. Methods to discriminate primary from secondary dengue during acute symptomatic infection. BMC Infect. Dis. 18, 375 https://doi.org/10.1186/s12879‐018‐3274‐7 (2018).…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 8)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (tiếp theo)40. Akter, M., Araf, Y., Akter, S. & Hossain, M. G. Dengue in Bangladesh: a gendered perspective on infection and fatality rates amidst global epidemiological trends.…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 7)

Triển vọng Động lực của toàn cầu hóa và đô thị hóa, cùng với biến đổi khí hậu, đang mở rộng môi trường sống của muỗi Aedes spp. truyền bốn…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 6)

Các chiến lược điều trị mới nổi được đăng ký trên ClinicalTrials.gov. Hiện tại chưa có biện pháp can thiệp nào được cấp phép để điều trị sốt xuất huyết…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 5)

Phòng ngừa Trong lịch sử, công tác phòng ngừa dựa vào việc giảm số lượng muỗi Aedes spp. bằng cách giảm sự sẵn có của các vật chứa nước đóng…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 3)

Sự nhân lên của virus DENV Sau khi hợp nhất, nucleocapsid được giải phóng vào tế bào chất, nơi một quá trình tháo vỏ phụ thuộc vào ubiquitin hóa giải…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 2)

Phân bố, mở rộng về mặt địa lý và thời gian Sốt xuất huyết phổ biến khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, lan rộng đến tận phía Bắc…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 1)

Sốt xuất huyết là một bệnh do virus gây ra trên toàn cầu, chủ yếu xuất hiện ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đe dọa khoảng 4…

Muỗi biến đổi gen và vaccine: Triển vọng về kiểm soát bệnh sốt xuất huyết

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (US.CDC), hơn 3 triệu trường hợp mắc sốt xuất huyết đã được báo cáo ở châu Mỹ trong năm…

Cập nhật thông tin toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới về bùng phát dịch sốt xuất huyết

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, nhiệt độ và độ ẩm biến đổi “cực đoan” dẫn đến sự thay đổi và gia tăng bất thường nhiều bệnh…