Chào mừng bạn đến với website Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn

  DANH MỤC

  Liên kết website

  Bản đồ

  Thống kế truy cập

Đang online: 4
Hôm nay: 14
Hôm qua: 14
Tuần này: 226
7 ngày trước: 246
Tháng này: 1583
30 ngày trước: 1600

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 1)

Sốt xuất huyết là một bệnh do virus gây ra trên toàn cầu, chủ yếu xuất hiện ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đe dọa khoảng 4 tỷ đến 5,6 tỷ người ở hơn 100 đến 128 quốc gia. Về phân bố toàn cầu theo khu vực:

+ Châu Mỹ và Caribe: Chiếm một tỷ lệ rất lớn trong tổng số ca bệnh toàn cầu (hơn 90% trong những năm đỉnh điểm), nguy cơ thường xuyên/ liên tục như Brazil, Mexico, Colombia, Peru, Argentina, Cuba, Puerto Rico, các nước Trung Mỹ và Caribe; Nguy cơ rải rác/ khu vực tại một số vùng của Mỹ (chẳng hạn như sự lây lan cục bộ ở các bang phía Nam), Uruguay và Bermuda.

+ Châu Á và Đông Nam Á: Số lượng lớn các ca nhiễm bệnh có biểu hiện lâm sàng (70% tổng số ca bệnh lâm sàng toàn cầu), nguy cơ thường xuyên/ liên tục như Ấn Độ, Indonesia, Thái Lan, Philippines, Việt Nam, Bangladesh, Malaysia, Campuchia, Lào, Sri Lanka và Singapore; nguy cơ thay đổi/ không thường xuyên như Trung Quốc (biến động theo vùng), Nhật Bản (không thường xuyên/ liên quan đến du lịch) và Pakistan;

+ Châu Phi và Trung Đông: Trong lịch sử, tình trạng này ít được báo cáo, nhưng lại chiếm tỷ lệ ngày càng tăng trong tổng số các bệnh lây lan, nhạy cảm với khí hậu trên toàn cầu; Nguy cơ thường xuyên/liên tục như Ai Cập, Kenya, Burkina Faso, Senegal, Sudan, Ethiopia, Mauritius và Reunion; nguy cơ không thường xuyên/không chắc chắn như Nigeria, Ghana, Angola, Mali và một số khu vực ở Trung và Tây Phi;

+ Châu Đại Dương và đảo Thái Bình Dương: Rủi ro thường xuyên/ liên tục như Fiji, Polynesia thuộc Pháp, Samoa, Vanuatu, Quần đảo Solomon và Papua New Guinea; nguy cơ khác nhau như Úc (hiện diện theo mùa hoặc theo vùng ở các khu vực phía bắc);

+ Châu Âu: Sự lây truyền nội địa ở mức thấp hoặc không thường xuyên, thỉnh thoảng xảy ra ở các nước Nam Âu như Pháp, Ý và Tây Ban Nha, do sự lan rộng của muỗi Ae.albopictus.

Các yếu tố thúc đẩy chính của phân bố gồm phương thức lây truyền, nhất là muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus gây ra; khí hậu và đô thị hóa do nhiệt độ ấm hơn, thay đổi về lượng mưa và môi trường đô thị dày đặc làm mở rộng phạm vi địa lý của muỗi.

Nhóm tác giả Yaw Shin Ooi và cộng sự vừa đăng trên tạp chí Nature Reviews Disease Primers 68 (2026) về thực trạng nhiễm virus Dengue và Top of Form

các vấn đề cập nhật qua các nghiên cứu gần đây về sốt xuất huyết (SXH). Sốt xuất huyết là một bệnh sốt cấp tính do virus gây sốt xuất huyết (type DENV‐1 đến DENV‐4) lây truyền qua muỗi Aedes spp. gây ra. Hàng năm, khoảng 100 triệu người mắc bệnh sốt xuất huyết, có thể gây ra đau đớn và khó chịu nghiêm trọng, làm giảm cả chức năng thể chất và chất lượng cuộc sống. Một số bệnh nhân tiến triển đến suy tuần hoàn do viêm nhiễm đe dọa tính mạng. Gánh nặng bệnh tật chủ yếu tập trung ở các trung tâm đô thị. Tuy nhiên, các yếu tố bao gồm việc gia tăng đi lại và biến đổi khí hậu đang nhanh chóng mở rộng phạm vi phân bố địa lý của XSH đến các vùng nông thôn và vùng ngoại ô.

Sốt xuất huyết được chẩn đoán dựa trên các đặc điểm lâm sàng phù hợp, phát hiện RNA hoặc kháng nguyên virus, hoặc xét nghiệm huyết thanh học, tùy thuộc vào giai đoạn bệnh. Hiện chưa có thuốc kháng virus hoặc liệu pháp nhắm vào vật chủ nào được cấp phép cho sốt xuất huyết. Việc điều trị chủ yếu là hỗ trợ, với theo dõi lâm sàng chặt chẽ và bù dịch hợp lý để ngăn ngừa suy tuần hoàn đồng thời tránh quá tải dịch. Do đó, ngày càng cần thiết các bác sĩ lâm sàng phải quen thuộc với các đặc điểm lâm sàng, gánh nặng bệnh tật và quản lý sốt xuất huyết, cùng với các di chứng sau cấp tính mới được nhận biết. Mặc dù vaccine sốt xuất huyết đã được cấp phép ở một số quốc gia, nhưng việc sử dụng chúng bị hạn chế do những điều chưa chắc chắn về cơ chế bệnh sinh của sốt xuất huyết. Cần tập trung vào việc sử dụng các loại vắc‐xin hiện có để tạo nền tảng cho một chiến lược lớn hơn nhằm giảm thiểu sự lây lan của bệnh sốt xuất huyết và tối đa hóa tác động đến sức khỏe cộng đồng.

Sốt xuất huyết là một bệnh cấp tính do nhiễm một trong bốn loại virus gây SXH (DENV‐1 đến DENV‐4), tất cả đều thuộc giống Orthoflavivirus. Mặc dù thường được gọi là một loại DENV với bốn huyết thanh, nhưng DENV‐1 đến DENV‐4 có sự khác biệt về mặt di truyền, trong đó DENV‐4 gây ra bệnh nhẹ hơn và ít bùng phát hơn so với DENV‐1, DENV‐2 và DENV‐3. Cả bốn loại DENV đều được truyền bởi muỗi Aedes spp., chẳng hạn như Aedes aegypti và Aedes albopictus, cả hai đều phân bố rộng rãi và Aedes polynesiensis ở Nam Thái Bình Dương.

Hình 1. Tỷ lệ mắc bệnh (A), tử vong (B) và DALYs (C) chuẩn hóa theo độ tuổi toàn cầu do SXH ở 204 quốc gia hoặc vùng lãnh thổ vào năm 2021 |Nguồn: Bản đồ nền được lấy từ Nền tảng Dữ liệu Khoa học Tài nguyên và Môi trường (https://www.resdc.cn).

A. aegypti thích nghi tốt để phát triển mạnh trong môi trường đô thị, sinh sản trong các vật chứa nước do con người tạo ra, chẳng hạn như xô và chậu hoa bỏ đi, chúng ưa sống gần người, chỉ ăn máu người. Do đó, các đợt dịch SXH bùng phát mạnh chủ yếu liên quan đến sự lây truyền DENV do muỗi A. aegypti gây ra. Sự gia tăng dự kiến trên toàn cầu về số lượng thành phố có mật độ dân số cao, kết hợp với biến đổi khí hậu, có thể mở rộng môi trường sống thuận lợi cho muỗi A. aegypti phát triển mạnh. Thực tế, các đợt bùng phát SXH hiện đang xảy ra với tần suất ngày càng tăng trong những tháng hè ở Nam Âu, miền nam của Mỹ và miền bắc Argentina.

Nhiễm virus Dengue (DENV) dẫn đến nhiều kết quả khác nhau, từ nhiễm trùng không triệu chứng và bệnh sốt nhẹ tự khỏi, không thể phân biệt được với các bệnh nhiễm virus cấp tính khác, đến sốt xuất huyết Dengue và sốt xuất huyết Dengue nặng đe dọa tính mạng. Sơ đồ phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG) định nghĩa sốt xuất huyết Dengue là sốt kèm theo hai hoặc nhiều triệu chứng, bao gồm buồn nôn, nôn mửa và đau nhức cơ thể. Trong sơ đồ năm 1997, bệnh nhân được phân loại thêm thành SXH Dengue hoặc SXH Dengue thể xuất huyết, chủ yếu dựa trên việc phát hiện rò rỉ mạch máu, mặc dù có từ “xuất huyết”. Sơ đồ phân loại SXH Dengue đã được cập nhật vào năm 2009 và bệnh nhân hiện được phân loại là mắc SXH Dengue, SXH Dengue có dấu hiệu cảnh báo hoặc SXH Dengue nặng. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm đau hoặc đau tức bụng, nôn mửa kéo dài và lờ đờ hoặc bồn chồn, tất cả đều cho thấy nguy cơ mắc SXH Dengue nặng tăng cao. Sốt xuất huyết Dengue nặng được đặc trưng bởi sốc giảm thể tích (lượng máu hoặc dịch thấp) do rò rỉ huyết tương không được bù trừ, chảy máu nội tạng và rối loạn chức năng các cơ quan. Nếu không được điều trị thích hợp, tỷ lệ tử vong của SXH Dengue nặng có thể lên tới 30%.

Các biện pháp phòng ngừa hiện nay tập trung vào cả kiểm soát vật chủ trung gian truyền bệnh và tiêm phòng. Tuy nhiên, gánh nặng bệnh SXH toàn cầu cũng cần được giảm thiểu thông qua quản lý ca bệnh tối ưu để giảm cả tỷ lệ mắc bệnh và tử vong. Để kiểm soát sự lây truyền bệnh SXH, muỗi A. aegypti bị nhiễm Wolbachia, một loại vi khuẩn nội bào làm cho muỗi kháng lại sự nhiễm DENV hoặc khiến chúng đẻ trứng không nở để giảm sự lây truyền DENV được thả ra.

Ở những con muỗi kháng hóa chất, vi khuẩn Wolbachia sau đó được truyền cho A. aegypti thế hệ tiếp theo (Bảng 1). Các trường hợp mắc SXH cần được xử lý để ngăn ngừa cả các biến chứng cấp tính đe dọa tính mạng và các di chứng lâu dài. Nỗ lực giải quyết những khoảng trống kiến thức cản trở việc phát hiện và phát triển các biện pháp đối phó y tế mới phải tương xứng với gánh nặng mà bệnh SXH gây ra cho sức khỏe và xã hội, mặc dù gánh nặng này hiện đang bị đánh giá thấp.

Trong tài liệu hướng dẫn này, tóm tắt tình hình dịch tễ học hiện tại và dự kiến của bệnh SXH, cũng như virus học, tương tác giữa virus và vật chủ và các phản ứng miễn dịch làm nền tảng cho cơ chế bệnh sinh của SXH. Thảo luận về những thách thức trong chẩn đoán và những thách thức mà việc phát triển và triển khai vaccine phải đối mặt, cách thức quản lý những thách thức này trong tương lai dựa trên những kiến thức mới về miễn dịch SXH. Bài viết cung cấp tổng quan về quản lý ca bệnh và cập nhật về phát triển phương pháp điều trị SXH, tóm tắt tác động của SXH đến chất lượng cuộc sống, cũng như lượng dữ liệu ngày càng tăng về di chứng sau giai đoạn cấp tính của SXH. Cuối cùng, đưa ra quan điểm của mình về các lĩnh vực cần tập trung nghiên cứu để tạo ra tác động và làm thế nào, ngay cả với các công cụ y tế công cộng hiện tại còn chưa hoàn hảo, chúng ta có thể bắt đầu giảm bớt gánh nặng của SXH đối với bệnh nhân và xã hội.

Phòng chống vector

Việc lây truyền virus Dengue (DENV) có thể bị hạn chế bằng cách kiểm soát mật độ quần thể vật trung gian truyền bệnh hoặc can thiệp vào tương tác giữa DENV và muỗi để giảm khả năng truyền bệnh của muỗi. Chi tiết về nhiễm DENV ở vật chủ muỗi và cách chúng có thể ảnh hưởng đến sự chọn lọc DENV đã được xem xét ở nơi khác. Vi khuẩn nội bào Wolbachia lây nhiễm côn trùng, hiện đã được chứng minh là làm giảm cả số lượng quần thể muỗi Aedes aegypti và khả năng truyền bệnh của chúng.

Việc truyền Wolbachia từ muỗi đực bị nhiễm bệnh trong phòng thí nghiệm sang muỗi cái hoang dã không bị nhiễm bệnh làm giảm khả năng sống sót của con cái, dẫn đến kiểm soát quần thể và do đó hiệu quả trong phòng ngừa SXH. Wolbachia cũng có thể được sử dụng theo một cách khác, với hiệu quả đã được chứng minh trong việc ngăn ngừa SXH, thông qua việc thả muỗi A. aegypti đực và cái bị nhiễm Wolbachia; sự du nhập Wolbachia vào muỗi hoang dã thông qua chiến lược thả như vậy sẽ khiến chúng kháng lại nhiễm DENV và do đó làm giảm sự lây truyền DENV.

Tuy nhiên, hiệu quả của cả hai phương pháp có thể khác nhau tùy thuộc vào các yếu tố khí hậu và môi trường địa phương. Mặc dù cả hai phương pháp đều cho thấy hiệu quả trong việc ngăn ngừa các trường hợp SXH, nhưng chi phí khởi xướng và duy trì việc sử dụng Wolbachia như một công cụ kiểm soát lây truyền là rất cao. Hơn nữa, việc giảm lây truyền DENV theo thời gian sẽ làm giảm khả năng miễn dịch của cộng đồng đối với bệnh sốt xuất huyết, như đã được nhấn mạnh bởi lịch sử lâu dài về phòng ngừa SXH thông qua kiểm soát muỗi ở Singapore, dẫn đến sự gia tăng nghịch lý về khả năng dễ mắc các đợt bùng phát SXH lớn. Do đó, các phương pháp y tế công cộng nhằm giảm lây truyền DENV phải bao gồm tiêm chủng để nâng cao khả năng miễn dịch của cộng đồng nhằm phòng ngừa bệnh một cách bền vững.

Dịch tễ học

Gánh nặng

Tỷ lệ nhiễm bệnh cao và sự tập trung các ca bệnh trong các đợt dịch tái phát, với cường độ thay đổi đáng kể theo mùa và theo năm, dẫn đến gánh nặng sức khỏe toàn cầu đáng kể. Ước tính tổng số ca nhiễm DENV dao động từ 105‐390 triệu ca mỗi năm, với 50‐100 triệu ca nhiễm có triệu chứng xảy ra mỗi năm. Hầu hết trường hợp SXH được điều trị ngoại trú, tuy nhiên một số bệnh nhân có thể cần điều trị tại bệnh viện, nếu được thực hiện đúng cách, sẽ dẫn đến rất ít trường hợp tử vong; tỷ lệ tử vong toàn cầu được ước tính là 0,07% vào năm 2024. TCYTTG đã đặt mục tiêu giảm tỷ lệ tử vong do sốt xuất huyết có thể tránh được xuống bằng zero vào năm 2030.

Gánh nặng của bệnh sốt xuất huyết chủ yếu đến từ các hậu quả không gây tử vong. Sốt xuất huyết có triệu chứng thường gây suy nhược và dẫn đến khoảng 5 ngày nghỉ làm hoặc nghỉ học mỗi đợt bệnh, gây ra gánh nặng tích lũy là 2,1 triệu năm sống bị mất do tàn tật (DALY) mỗi năm. Số lượng ca nhiễm cao và tần suất bùng phát dịch bệnh gây áp lực đáng kể lên hệ thống y tế, hạn chế năng suất kinh tế và làm gián đoạn các nền kinh tế phụ thuộc vào du lịch, với gánh nặng kinh tế toàn cầu ước tính là 10 tỷ đô la Mỹ mỗi năm.

Ngay cả khi đó, giá trị này có thể vẫn đánh giá thấp gánh nặng thực sự, vì sốt xuất huyết thường bị chẩn đoán nhầm thành các bệnh sốt cấp tính khác, chẳng hạn như sốt rét và thương hàn. Hơn nữa, sự phát triển của các hệ thống giám sát bệnh tật quốc gia đã không theo kịp sự mở rộng địa lý nhanh chóng của việc lây truyền virus Dengue. Do đó, dữ liệu về các trường hợp sốt xuất huyết được thu thập thường xuyên không đầy đủ và không thể so sánh trực tiếp và các phương pháp mô hình hóa là trọng tâm trong việc ước tính gánh nặng, lập bản đồ rủi ro và hiểu các xu hướng dài hạn.

(Hết Phần 1) —‐> (Tiếp theo Phần 2)

TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & TS. Nguyễn Thị Liên Hạnh

Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn

Chia sẻ:

Tin cùng chuyên mục

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 9 ‐ Hết)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (tiếp theo)151. Nguyen, T. H. T. et al. Methods to discriminate primary from secondary dengue during acute symptomatic infection. BMC Infect. Dis. 18, 375 https://doi.org/10.1186/s12879‐018‐3274‐7 (2018).…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 8)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (tiếp theo)40. Akter, M., Araf, Y., Akter, S. & Hossain, M. G. Dengue in Bangladesh: a gendered perspective on infection and fatality rates amidst global epidemiological trends.…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 7)

Triển vọng Động lực của toàn cầu hóa và đô thị hóa, cùng với biến đổi khí hậu, đang mở rộng môi trường sống của muỗi Aedes spp. truyền bốn…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 6)

Các chiến lược điều trị mới nổi được đăng ký trên ClinicalTrials.gov. Hiện tại chưa có biện pháp can thiệp nào được cấp phép để điều trị sốt xuất huyết…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 5)

Phòng ngừa Trong lịch sử, công tác phòng ngừa dựa vào việc giảm số lượng muỗi Aedes spp. bằng cách giảm sự sẵn có của các vật chứa nước đóng…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 4)

Yếu tố vật chủ và phản ứng miễn dịch “ghi nhớ” ảnh hưởng đến kết quả bệnh Mặc dù kháng thể chống DENV và các yếu tố virus có thể…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 3)

Sự nhân lên của virus DENV Sau khi hợp nhất, nucleocapsid được giải phóng vào tế bào chất, nơi một quá trình tháo vỏ phụ thuộc vào ubiquitin hóa giải…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 2)

Phân bố, mở rộng về mặt địa lý và thời gian Sốt xuất huyết phổ biến khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, lan rộng đến tận phía Bắc…

Muỗi biến đổi gen và vaccine: Triển vọng về kiểm soát bệnh sốt xuất huyết

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (US.CDC), hơn 3 triệu trường hợp mắc sốt xuất huyết đã được báo cáo ở châu Mỹ trong năm…

Cập nhật thông tin toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới về bùng phát dịch sốt xuất huyết

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, nhiệt độ và độ ẩm biến đổi “cực đoan” dẫn đến sự thay đổi và gia tăng bất thường nhiều bệnh…