Chào mừng bạn đến với website Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn

  DANH MỤC

  Liên kết website

  Bản đồ

  Thống kế truy cập

Đang online: 2
Hôm nay: 14
Hôm qua: 14
Tuần này: 226
7 ngày trước: 246
Tháng này: 1583
30 ngày trước: 1600

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 5)

Phòng ngừa

Trong lịch sử, công tác phòng ngừa dựa vào việc giảm số lượng muỗi Aedes spp. bằng cách giảm sự sẵn có của các vật chứa nước đóng vai trò là môi trường sinh sản của ấu trùng, một biện pháp được gọi là giảm nguồn sinh sản. Phương pháp này có hiệu quả, như kinh nghiệm ở Cuba và Singapore đã chứng minh, nơi các nỗ lực kiểm soát vật trung gian truyền bệnh nghiêm ngặt đã làm giảm tỷ lệ mắc bệnh sốt xuất huyết. Tuy nhiên, việc duy trì kiểm soát quần thể muỗi rất tốn kém; cần có nguồn nhân lực y tế công cộng để kiểm tra và đảm bảo việc giảm nguồn sinh sản được duy trì, điều này hiệu quả hơn trong việc ngăn ngừa các trường hợp sốt xuất huyết so với việc kiểm soát dịch bệnh sau khi chúng đã xảy ra.

Mặc dù các công cụ dự báo dịch bệnh đang được phát triển để hướng dẫn việc triển khai nhân viên y tế công cộng trước khi dịch bệnh bùng phát, nhưng chưa có công cụ nào chứng minh được độ chính xác và khả năng tái tạo đủ trong tương lai và trên các khu vực địa lý khác nhau để có thể sử dụng được trong thực tế; các biện pháp ứng phó dịch bệnh thường quá ít và quá muộn.

Hiện nay, các phương pháp mới hơn để ngăn ngừa sự lây truyền đang được nghiên cứu, bao gồm việc sử dụng vi khuẩn Wolbachia để ức chế quần thể muỗi Aedes spp. hoặc làm cho quần thể này kháng lại sự lây truyền DENV.

Các loại vaccine phòng SXH hiện đang được cấp phép

Hiện có ba loại vaccine sốt xuất huyết giảm độc lực tứ giá (chứa kháng nguyên từ cả bốn loại DENV) được cấp phép: CYD‐TDV, TAK‐003 và Butantan‐DV. Hiện chỉ có một loại được phê duyệt sử dụng ở nhiều quốc gia bất kể tình trạng huyết thanh sốt xuất huyết; một loại khác được phê duyệt sử dụng bất kể tình trạng huyết thanh nhưng hiện chỉ có ở Brazil. Mặc dù có những tiến bộ này, việc phát triển vaccine sốt xuất huyết chắc chắn vẫn gặp nhiều thách thức, nhất là do sự phức tạp về miễn dịch của nhiễm DENV. Đặc biệt, việc đạt được khả năng bảo vệ hoàn toàn chống lại cả bốn loại DENV, đặc biệt là ở những người âm tính với huyết thanh là một rào cản mà không loại vaccine sốt xuất huyết nào hiện được cấp phép có thể đạt được. Hơn nữa, yêu cầu theo dõi an toàn kéo dài, cũng như các thử nghiệm giai đoạn III đủ lớn và đa dạng về mặt địa lý để cho phép đánh giá mạnh mẽ hiệu quả chống lại cả bốn loại DENV, đã khiến việc phát triển vaccine trở nên khó khăn về mặt tài chính và hậu cần.

Bất chấp thách thức và hạn chế này, các loại vaccine phòng sốt xuất huyết hiện có, nếu được sử dụng đúng cách và như một phần của phương pháp bổ sung cho các biện pháp phòng chống sốt xuất huyết hiện tại, có tiềm năng làm giảm đáng kể gánh nặng sốt xuất huyết toàn cầu.

Mặc dù CYD‐TDV đã chứng minh hiệu quả tổng thể chống lại bệnh sốt xuất huyết được xác nhận bằng xét nghiệm virus học, nhưng nó lại có rất ít hoặc không có hiệu quả chống lại DENV‐2. Theo dõi kéo dài sau khi cấp phép đối với những người tham gia thử nghiệm giai đoạn III sau hơn 2 năm tiêm chủng cho thấy nguy cơ nhập viện do sốt xuất huyết tăng lên ở những người được tiêm chủng nhưng âm tính với kháng thể DENV. Do đó, CYD‐TDV hiện chỉ được cấp phép sử dụng cho những người dương tính với kháng thể DENV. Do nhu cầu toàn cầu hạn chế, việc sản xuất CYD‐TDV dự kiến sẽ ngừng vào năm 2026.

Hơn nữa, để đáp ứng tín hiệu an toàn được quan sát thấy với CYD‐TDV ở những người âm tính với kháng thể, TCYTTG đã khuyến nghị theo dõi kéo dài những người tham gia thử nghiệm lâm sàng giai đoạn III trong ít nhất 3‐5 năm, với phân tích phân tầng hậu nghiệm dữ liệu theo tình trạng huyết thanh ban đầu. Điều quan trọng là yêu cầu này được đưa ra sau khi các thử nghiệm lâm sàng của TAK‐003 và TV003 đã bắt đầu, do đó, các thử nghiệm này không đủ mạnh về mặt thống kê để thực hiện các phân tích hiệu quả phân tầng như vậy.

Vaccine sốt xuất huyết thứ hai được cấp phép là TAK‐003 (Qdenga). Trong các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn III, TAK‐003 đã chứng minh hiệu quả tổng thể chống lại cả sốt xuất huyết được xác nhận về mặt virus học và sốt xuất huyết phải nhập viện ở cả người được tiêm vaccine có huyết thanh dương tính và âm tính. Tuy nhiên, không tìm thấy hiệu quả ở những người được tiêm vaccine có huyết thanh âm tính ban đầu chống lại DENV‐3. Tuy nhiên, theo dõi dài hạn không cho thấy nguy cơ mắc bệnh nặng tăng lên trong các trường hợp nhiễm trùng đột phá. Do đó, TAK‐003 được cấp phép sử dụng bất kể tình trạng huyết thanh ban đầu; các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng giai đoạn IV và nghiên cứu hiệu quả vaccine trong thực tế hiện đang được tiến hành. Các nghiên cứu bắc cầu miễn dịch tiếp theo ở người lớn đến 60 tuổi đã chứng minh khả năng sinh miễn dịch tương đương với khả năng được quan sát thấy ở trẻ em.

Vaccine thứ ba, cấu trúc và công thức TV003 do Butantan ở Brazil sản xuất (Butantan‐DV), đã được cấp phép tại Brazil cho người từ 12 đến 59 tuổi. Thử nghiệm giai đoạn III của Butantan‐DV tại Brazil đã chứng minh hiệu quả mạnh mẽ chống lại bệnh sốt xuất huyết được xác nhận về mặt virus học trong hơn 5 năm quan sát, đặc biệt là do DENV‐1 gây ra bất kể tình trạng huyết thanh ban đầu; hiệu quả chống lại DENV‐2 thấp hơn ở những người được tiêm vaccine có huyết thanh âm tính ban đầu so với những người có huyết thanh dương tính ban đầu. Hiệu quả chống lại DENV‐3 và DENV‐4 không thể xác định được do thiếu trường hợp mắc bệnh trong thời gian thử nghiệm. Thật không may, kể từ ngày 8/6/2026, Bộ Y tế Brazil đã đình chỉ việc tiêm chủng Butantan‐DV sau 42 trường hợp mắc bệnh giống sốt xuất huyết không mong muốn với các dấu hiệu cảnh báo và hai trường hợp tử vong trong số khoảng 500.000 người được tiêm vaccine. Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là mối quan hệ nhân quả của những sự kiện này vẫn chưa được xác định và các cuộc điều tra đang được tiến hành.

Các công thức độc quyền khác nhau của TV003 vẫn đang trong giai đoạn phát triển lâm sàng. Công thức tiên tiến nhất là công thức do MSD (Merck, Mỹ) phát triển, được gọi là V181. Thử nghiệm lâm sàng giai đoạn III của vaccine này ở trẻ em và thanh thiếu niên tại châu Á vẫn đang được tiến hành.

Miễn dịch bảo vệ do vaccine tạo ra

Chưa có yếu tố nào được xác định chắc chắn là có tác dụng bảo vệ đối với bệnh sốt xuất huyết. Mặc dù vậy, việc phát triển vaccine sốt xuất huyết từ trước đến nay vẫn tập trung vào việc tạo ra nồng độ kháng thể trung hòa cao chống lại cả bốn type virus DENV. Mặc dù kháng thể trung hòa chắc chắn có thể mang lại sự bảo vệ khi có mặt ở nồng độ đủ cao, nhưng nồng độ của chúng chắc chắn sẽ giảm dần theo thời gian và trong một số trường hợp, xuống mức có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Hơn nữa, nồng độ tối thiểu để bảo vệ chống lại nhiễm trùng có triệu chứng đối với mỗi loại trong bốn loại virus DENV dường như là khác nhau.

Bên cạnh bằng chứng từ các nghiên cứu trên động vật, hiện nay có một lượng lớn bằng chứng ngày càng tăng chứng minh vai trò bảo vệ của miễn dịch tế bào trong bệnh sốt xuất huyết, đặc biệt là trong việc kiểm soát nhiễm trùng và làm giảm sự tiến triển thành bệnh lâm sàng hoặc nặng. Cụ thể, các phản ứng hiệu quả của tế bào T và NK mạnh mẽ và có chức năng trong giai đoạn đầu của nhiễm trùng có liên quan đến kết quả không triệu chứng và cận lâm sàng. Việc kích hoạt các tế bào miễn dịch có khả năng dẫn đến việc loại bỏ virus nhanh chóng, điều này có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh nặng thấp hơn ở bệnh nhân sốt xuất huyết. Ngược lại, phản ứng tế bào T và NK bị rối loạn chức năng có liên quan đến sự tiến triển thành sốt xuất huyết nặng hoặc phải nhập viện.

Theo đó, khả năng tạo ra phản ứng tế bào T đặc hiệu với DENV mạnh mẽ ngày càng được công nhận là một đặc điểm quan trọng của vaccine sốt xuất huyết an toàn và hiệu quả. Trái ngược với CYD‐TDV, loại vaccine tạo ra tế bào T đặc hiệu với virus sốt vàng da, cả TAK‐003 và TV003 đều tạo ra phản ứng tế bào T đặc hiệu với DENV. Các tế bào T đặc hiệu với DENV được tạo ra từ việc tiêm chủng TAK‐003 và TV003 chủ yếu phản ứng với các epitope được bảo tồn trên cả bốn loại DENV. Các tế bào T đặc hiệu với DENV được tạo ra sau khi mắc sốt xuất huyết lần đầu chủ yếu đặc hiệu với DENV gây nhiễm. Hơn nữa, tần suất tế bào T đặc hiệu với DENV được tạo ra do tiêm chủng có thể khác với tần suất được tạo ra do nhiễm DENV hoang dại đơn lẻ; sự phát triển tế bào T nhớ đặc hiệu với virus được định hình bởi các phản ứng miễn dịch bẩm sinh mà có thể khác nhau giữa nhiễm DENV suy yếu và DENV hoang dại. Thật vậy, vaccine TAK‐003 tạo ra phản ứng tế bào T mạnh hơn so với những phản ứng được tìm thấy ở bệnh nhân đã khỏi bệnh sốt xuất huyết. Hơn nữa, việc tiêm chủng đã làm giảm tỷ lệ mắc bệnh sốt xuất huyết so với những người chưa được tiêm chủng chỉ sau 8 ngày kể từ liều vaccine đầu tiên ‐ một thời điểm mà phản ứng tế bào T, nhưng không phải kháng thể trung hòa, được dự kiến sẽ xuất hiện.

Cuối cùng, không giống như nhiễm trùng tạo ra các tế bào B nhớ đặc hiệu với DENV gây nhiễm, việc tiêm vaccine cũng có thể tạo ra bốn loại tế bào B nhớ đặc hiệu với các loại DENV khác nhau. Các tế bào B nhớ sau khi tiêm vaccine TV003 chỉ được đánh giá về tính đặc hiệu với loại DENV‐2. Tuy nhiên, vì vaccine này tạo ra bốn loại kháng thể trung hòa đặc hiệu khác nhau, nên không có gì là bất hợp lý khi cho rằng nó cũng tạo ra bốn loại tế bào B nhớ đặc hiệu khác nhau. Sự mở rộng các tế bào B nhớ đặc hiệu từ một loại DENV duy nhất sang cả bốn loại DENV có thể đại diện cho một lớp phòng vệ khác mà vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Sự khác biệt về tế bào miễn dịch được tạo ra do tiêm chủng so với nhiễm trùng. Nhìn chung, những dữ liệu này cho thấy rằng các loại vaccine phòng sốt xuất huyết mới được phê duyệt gần đây, mặc dù chưa hoàn hảo, tạo ra phản ứng miễn dịch bảo vệ hơn là gây bệnh.

Tiêm phòng vaccine SXH như một công cụ ứng phó với dịch bệnh

Việc sử dụng vaccine như một công cụ để kiểm soát dịch bệnh không phải là chưa từng có tiền lệ, điển hình như các biện pháp ứng phó với COVID‐19 và Ebola. Vaccine sốt xuất huyết cũng đã được triển khai trong các đợt dịch. Trong đợt dịch sốt xuất huyết bùng phát mạnh ở Brazil năm 2024, việc triển khai nhanh chóng vaccine TAK‐003 nhắm vào thanh thiếu niên sống tại các đô thị có nguy cơ cao.

Một nghiên cứu hiệu quả thực tế dựa trên phương pháp đối chứng âm tính đã chứng minh hiệu quả của vaccine chống lại bệnh sốt xuất huyết có triệu chứng đạt khoảng 50% sau một liều và 62% sau hai liều và hiệu quả chống lại bệnh sốt xuất huyết phải nhập viện đạt 68%. Kinh nghiệm của Brazil nhấn mạnh tiềm năng hữu ích của vaccine sốt xuất huyết như một chiến lược kiểm soát dịch bệnh. Tuy nhiên, việc triển khai thành công trong các bối cảnh như vậy sẽ đòi hỏi các phản ứng hoạt động phối hợp ở cấp cộng đồng, cũng như khả năng nhanh chóng mở rộng sản xuất và phân phối vaccine.

Quản lý sốt xuất huyết

Các phương pháp điều trị hiện tại cho bệnh sốt xuất huyết có triệu chứng vẫn chủ yếu là điều trị hỗ trợ, tập trung vào kiểm soát triệu chứng ở các trường hợp nhẹ và điều trị rò rỉ huyết tương ở các trường hợp nặng. Sốt và đau là triệu chứng phổ biến ở bệnh nhân mắc sốt xuất huyết. Các triệu chứng này thường được điều trị bằng acetaminophen, mặc dù cần thận trọng khi sử dụng ở những người bị tổn thương gan. Thuốc chống nôn có thể cần thiết để điều trị buồn nôn và nôn. Nên tránh sử dụng NSAID, bao gồm cả aspirin, do cơ chế tác dụng của chúng và nguy cơ chảy máu nội tạng tăng cao ở bệnh nhân mắc sốt xuất huyết.

Theo dõi huyết động chặt chẽ là điều cần thiết để giúp nhận biết sớm sự tiến triển đến sốc sốt xuất huyết, bao gồm đo lường liên tục các dấu hiệu sinh tồn và chỉ số huyết học. Điều này đặc biệt quan trọng ở những người có nguy cơ diễn biến xấu cao hơn, chẳng hạn như trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Bệnh nhân mắc các bệnh lý kèm theo như béo phì hoặc tiểu đường có nguy cơ mắc sốt xuất huyết nặng và gây khó khăn trong việc điều trị. Mang thai cũng làm tăng nguy cơ biến chứng sốt xuất huyết, đòi hỏi phải tăng cường theo dõi và quản lý có tính đến những thay đổi sinh lý liên quan. Bằng chứng cho thấy sốt xuất huyết cũng có thể liên quan đến các kết quả bất lợi cho thai nhi.

Quản lý các trường hợp SXH nặng

Vì rò rỉ huyết tương dẫn đến sốc là biểu hiện nổi bật nhất của sốt xuất huyết nặng, việc điều trị thường tập trung vào hồi sức dịch cẩn thận để duy trì tưới máu mô đầy đủ. Trong các trường hợp không nặng, nên khuyến cáo bù dịch đường uống theo phác đồ. Tuy nhiên, liệu pháp truyền dịch tĩnh mạch có thể cần thiết trong trường hợp rò rỉ huyết tương nghiêm trọng kèm theo suy giảm huyết động hoặc khi lượng dịch mất do tiêu chảy và nôn không thể bù lại bằng đường uống. Nếu truyền quá nhiều dịch hoặc tiếp tục truyền dịch trong giai đoạn hồi phục, có nguy cơ quá tải dịch do điều trị gây suy hô hấp.

Hiện nay, việc sử dụng dịch tinh thể, chẳng hạn như dung dịch Ringer lactate, được ưu tiên hơn so với dịch keo, chẳng hạn như dextran và hydroxyethyl starch; dịch tinh thể là dung dịch gồm các phân tử nhỏ và chất điện giải dễ dàng đi qua nội mô mao mạch, trong khi dịch keo là dung dịch chứa các phân tử lớn lưu lại trong mạch máu để tăng thể tích huyết tương. Sự ưu tiên này là do hiệu quả tương đương, hồ sơ an toàn vượt trội và các yếu tố về khả năng tiếp cận. Việc đo nồng độ lactate trong huyết thanh và đánh giá bằng cách nâng chân thụ động có thể giúp hướng dẫn hồi sức bằng dịch truyền trong bệnh nặng và sốc, cùng với việc tiếp tục theo dõi các dấu hiệu lâm sàng về tưới máu và đo nồng độ hematocrit định kỳ và, nếu có, sử dụng siêu âm để đánh giá tình trạng thể tích và khả năng đáp ứng dịch truyền.

Trong trường hợp sốc kháng trị với truyền dịch tĩnh mạch, cần sử dụng thuốc vận mạch và các biện pháp hỗ trợ khác cho tình trạng rối loạn chức năng cơ quan nghiêm trọng, chẳng hạn như liệu pháp thay thế thận và thở máy đối với suy thận và suy hô hấp. Tuy nhiên, những trường hợp như vậy rất hiếm và có thể khác nhau tùy theo hoàn cảnh. Trong số 1.719 trẻ em mắc sốt xuất huyết tiến triển thành sốc và được điều trị trong hơn 10 năm tại một cơ sở y tế ở Việt Nam, chỉ có 4% cần hỗ trợ huyết động bổ sung bằng thuốc tăng co bóp cơ tim, phần lớn hồi phục nhờ truyền dịch tinh thể tiêu chuẩn hoặc sau một lần truyền dịch keo duy nhất.

Viêm gan là tình trạng thường gặp ở bệnh sốt xuất huyết, nhưng tiến triển đến suy gan thì không phổ biến; tỷ lệ suy gan cấp tính ở bệnh nhân nhập viện vì sốt xuất huyết là 0,3%. Việc sử dụng N‐acetylcysteine để điều trị tổn thương gan đã được mô tả trong một số loạt ca bệnh. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào đủ mạnh được thực hiện để hỗ trợ việc sử dụng thuốc này. Chảy máu trong sốt xuất huyết có thể xảy ra ở nhiều mức độ nghiêm trọng của bệnh, có lẽ là do giảm tiểu cầu, mặc dù truyền tiểu cầu dự phòng không cho thấy lợi ích nào trong việc ngăn ngừa chảy máu. Chảy máu nghiêm trọng cần được xử lý theo cách tương tự như chảy máu do các nguyên nhân không phải sốt xuất huyết; nếu xảy ra chảy máu nghiêm trọng, có thể cần can thiệp cấp tính và truyền các sản phẩm máu. Cần cân nhắc cẩn thận giữa rủi ro và lợi ích của các can thiệp xâm lấn ở những bệnh nhân có nguy cơ chảy máu.

(Hết Phần 5) —‐> (Tiếp theo Phần 6)

TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & TS. Nguyễn Thị Liên Hạnh

Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn

Chia sẻ:

Tin cùng chuyên mục

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 9 ‐ Hết)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (tiếp theo)151. Nguyen, T. H. T. et al. Methods to discriminate primary from secondary dengue during acute symptomatic infection. BMC Infect. Dis. 18, 375 https://doi.org/10.1186/s12879‐018‐3274‐7 (2018).…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 8)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (tiếp theo)40. Akter, M., Araf, Y., Akter, S. & Hossain, M. G. Dengue in Bangladesh: a gendered perspective on infection and fatality rates amidst global epidemiological trends.…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 7)

Triển vọng Động lực của toàn cầu hóa và đô thị hóa, cùng với biến đổi khí hậu, đang mở rộng môi trường sống của muỗi Aedes spp. truyền bốn…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 6)

Các chiến lược điều trị mới nổi được đăng ký trên ClinicalTrials.gov. Hiện tại chưa có biện pháp can thiệp nào được cấp phép để điều trị sốt xuất huyết…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 4)

Yếu tố vật chủ và phản ứng miễn dịch “ghi nhớ” ảnh hưởng đến kết quả bệnh Mặc dù kháng thể chống DENV và các yếu tố virus có thể…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 3)

Sự nhân lên của virus DENV Sau khi hợp nhất, nucleocapsid được giải phóng vào tế bào chất, nơi một quá trình tháo vỏ phụ thuộc vào ubiquitin hóa giải…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 2)

Phân bố, mở rộng về mặt địa lý và thời gian Sốt xuất huyết phổ biến khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, lan rộng đến tận phía Bắc…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 1)

Sốt xuất huyết là một bệnh do virus gây ra trên toàn cầu, chủ yếu xuất hiện ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đe dọa khoảng 4…

Muỗi biến đổi gen và vaccine: Triển vọng về kiểm soát bệnh sốt xuất huyết

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (US.CDC), hơn 3 triệu trường hợp mắc sốt xuất huyết đã được báo cáo ở châu Mỹ trong năm…

Cập nhật thông tin toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới về bùng phát dịch sốt xuất huyết

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, nhiệt độ và độ ẩm biến đổi “cực đoan” dẫn đến sự thay đổi và gia tăng bất thường nhiều bệnh…