Chào mừng bạn đến với website Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn

  DANH MỤC

  Liên kết website

  Bản đồ

  Thống kế truy cập

Đang online: 1
Hôm nay: 14
Hôm qua: 14
Tuần này: 226
7 ngày trước: 246
Tháng này: 1583
30 ngày trước: 1600

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 2)

Phân bố, mở rộng về mặt địa lý và thời gian

Sốt xuất huyết phổ biến khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, lan rộng đến tận phía Bắc lục địa Châu Âu, miền nam của Mỹ và miền nam Trung Quốc và phía nam đến Argentina và Úc. Mặc dù gánh nặng bệnh tật chủ yếu tập trung ở các trung tâm đô thị, nhưng sự lây truyền DENV đặc hữu cũng đã lan rộng, được thúc đẩy bởi sự di chuyển thường xuyên hơn của con người làm phát tán các loại virus khác nhau vào môi trường nông thôn và ngoại ô, khiến tất cả khu vực trừ những khu vực có độ cao lớn nhất đều có nguy cơ mắc bệnh. Nam Mỹ chiếm phần lớn (khoảng 58%) các trường hợp được báo cáo trên toàn cầu, tiếp theo là Đông Nam Á (23%), Trung và Bắc Mỹ (10%) và Nam Á (6%), cũng báo cáo số lượng ca bệnh đáng kể (trung bình năm 2020‐2024), mặc dù việc so sánh trực tiếp các trường hợp được báo cáo giữa các khu vực rất phức tạp do sự khác biệt về định nghĩa ca bệnh, năng lực chẩn đoán và thực tiễn giám sát và báo cáo.

Các ước tính dựa trên mô hình nhằm điều chỉnh những khác biệt này cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh trên đầu người tương đương nhau trên khắp các khu vực lưu hành bệnh ở Châu Mỹ, Châu Á và Thái Bình Dương. Gánh nặng của bệnh ở Châu Phi ít được hiểu rõ hơn. Bằng chứng từ các đợt bùng phát được mô tả rõ ràng, giám sát điểm trọng yếu ở những người du lịch trở về và dữ liệu về tỷ lệ hiện mắc theo huyết thanh (mặc dù khó giải thích) cho thấy bệnh sốt xuất huyết đã tồn tại ở Châu Phi từ lâu, gây ra các đợt bùng phát đáng kể ở các thành phố hoặc khu vực cấp dưới quốc gia cụ thể kể từ những năm 1970.

Tuy nhiên, năng lực giám sát và chẩn đoán bệnh sốt xuất huyết đã được cải thiện ở Châu Phi và việc thiết lập báo cáo thường xuyên trên toàn lục địa vào năm 2023 đã góp phần nhận ra gánh nặng lớn hơn trong khu vực.

Hình 2: Dự đoán về sự phân bố toàn cầu hiện tại của bệnh sốt xuất huyết và việc phát hiện các ổ dịch gần đây ở châu Âu.

a/ Giá trị thích hợp về môi trường thể hiện xác suất xảy ra một hoặc nhiều trường hợp sốt xuất huyết cho đến năm 2024, dựa trên điều kiện môi trường trung bình của một địa điểm trong giai đoạn 2010‐2020, được điều chỉnh từ Lim và cộng sự. b/ Số ca sốt xuất huyết được báo cáo trên toàn cầu, 1990‐2024. Dữ liệu đến từ dự án OpenDengue và không nên được hiểu là ước tính có thể so sánh trực tiếp về sự lây truyền giữa các châu lục do sự khác biệt về định nghĩa ca bệnh, năng lực chẩn đoán, độ nhạy giám sát và thực tiễn báo cáo. c/ Số ca bệnh được báo cáo về các đợt bùng phát được phát hiện ở Châu Âu, theo báo cáo của Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Bệnh tật Châu Âu. Dữ liệu từ tài liệu tham khảo MENA, Trung Đông và Bắc Phi. Phần a và c được tạo bằng Natural Earth (https://www.naturalearthdata.com).

Sự lây truyền DENV chủ yếu được trung gian bởi muỗi A. aegypti ưa người, trong khi muỗi A. albopictus chịu lạnh tạo điều kiện thuận lợi cho sự lây truyền ở các vùng ôn đới ở châu Âu và châu Á. Châu Âu đã báo cáo trường hợp đầu tiên được phát hiện vào năm 2010. Hiện nay, Châu Âu báo cáo các cụm nhỏ từ 2 đến khoảng 200 ca nhiễm DENV lây truyền tại địa phương trong hầu hết các năm vào mùa hè ở miền Nam nước Pháp, Ý và Tây Ban Nha. Biến đổi khí hậu ngày càng được công nhận là động lực thúc đẩy sự mở rộng phạm vi của bệnh sốt xuất huyết, nhưng đô thị hóa, tăng trưởng dân số và gia tăng thương mại và du lịch cũng là những động lực chính của sự lây lan và gia tăng lây truyền và có thể quan trọng không kém hoặc hơn trong nhiều bối cảnh; điều quan trọng là tất cả đều được dự đoán sẽ tiếp tục gia tăng, tạo ra nhiều áp lực tương tác có thể làm mở rộng hơn nữa sự lây truyền DENV.

Việc phân tách các đóng góp và tương tác tương đối của chúng vẫn còn là một thách thức bên ngoài một vài bối cảnh quan trọng. Tuy nhiên, có sự đồng thuận rằng cả phạm vi và cường độ của sự lây truyền DENV dự kiến sẽ tăng lên trong tương lai. Số ca mắc sốt xuất huyết được báo cáo trung bình hàng năm đã tăng gấp 29 lần từ năm 2000 đến năm 2024, với các đợt bùng phát lớn nhất từng được báo cáo vào năm 2023 (6,6 triệu) và năm 2024 (14,6 triệu). Mặc dù sự tăng trưởng như vậy cũng có thể phản ánh việc chẩn đoán được cải thiện và số ca mắc bệnh khó có thể tiếp tục tăng với tốc độ như vậy vô thời hạn, nhưng có sự đồng thuận mạnh rằng gánh nặng sốt xuất huyết sẽ tiếp tục gia tăng và nhiều hiện tượng biến đổi toàn cầu có khả năng làm trầm trọng thêm xu hướng này.

Trong hầu hết các trường hợp, sốt xuất huyết là một bệnh đặc hữu (nghĩa là lây truyền liên tục) với sự biến đổi theo mùa rõ rệt trong năm, với sự lây truyền tăng lên khi điều kiện khí hậu thuận lợi hơn cho sự phát triển của muỗi và khả năng truyền bệnh. Sự biến đổi giữa các năm được xác định bởi sự tương tác phức tạp hơn và ít được hiểu rõ hơn giữa khả năng miễn dịch ở cấp độ dân số, di truyền học của virus và các hiện tượng khí hậu kéo dài nhiều năm (hiện tượng El Niño ‐ Dao động Nam). Động lực bệnh tật ở các khu vực không phải là vùng đặc hữu, chẳng hạn như các quốc đảo nhỏ hoặc các khu vực theo mùa ở rìa phạm vi phân bố toàn cầu của sốt xuất huyết, có thể thay đổi đáng kể giữa các năm và phụ thuộc mạnh mẽ vào tần suất và mức độ du nhập từ các quần thể nguồn đặc hữu. Sự biến đổi theo thời gian rõ rệt này ở các khu vực đặc hữu và không đặc hữu khiến việc dự đoán các đợt bùng phát sốt xuất huyết trở nên khó khăn, dẫn đến các phản ứng chậm trễ và thường không tối ưu. Sự tập trung gánh nặng bệnh tật vào các khoảng thời gian ngắn này có thể làm quá tải hệ thống y tế đồng thời làm suy yếu tính bền vững của nguồn tài trợ và các nỗ lực kiểm soát.

Phân bố theo độ tuổi và các yếu tố nguy cơ

Trước đây, sốt xuất huyết chủ yếu được coi là bệnh của trẻ em, phản ánh cường độ lây truyền không kiểm soát cao ở các vùng dịch tễ nơi bệnh được nghiên cứu lần đầu. Ở những nơi virus Dengue (DENV) lưu hành liên tục, hầu hết mọi người đều bị nhiễm bệnh trong thời thơ ấu, với hơn 50% số người dương tính với kháng thể Dengue trong độ tuổi từ 5 đến 15 tuổi; độ tuổi trung bình nhiễm bệnh thấp hơn ở những khu vực có tỷ lệ lây truyền cao hơn và cao hơn ở những khu vực có tỷ lệ lây truyền thấp hơn. Vì nhiễm trùng thứ phát có nhiều khả năng gây ra các triệu chứng và hậu quả nghiêm trọng, mặc dù phụ thuộc vào loại DENV gây nhiễm trùng, các trường hợp lâm sàng có xu hướng xảy ra ở độ tuổi lớn hơn so với nhiễm trùng nguyên phát, thường đạt đỉnh điểm vào cuối thời thơ ấu hoặc tuổi vị thành niên.

Phân bố độ tuổi của các trường hợp lâm sàng được báo cáo cũng bị ảnh hưởng bởi nhân khẩu học dân số và hành vi tìm kiếm chăm sóc sức khỏe, trong khi các bệnh đồng mắc liên quan đến tăng nguy cơ mắc bệnh nặng, bao gồm tiểu đường, bệnh tim mạch và béo phì, phổ biến hơn ở người lớn tuổi. Do đó, sự già hóa dân số có thể chuyển gánh nặng của bệnh sốt xuất huyết sang các nhóm tuổi lớn hơn; độ tuổi trung bình của các trường hợp sốt xuất huyết đã tăng lên ở một số quốc gia Châu Á đang trải qua quá trình già hóa dân số.

Nhìn chung, không có sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ nhiễm DENV hoặc tỷ lệ tử vong giữa nam và nữ, mặc dù đã có những khác biệt theo cả hai hướng được quan sát thấy. Một nghiên cứu ở Bangladesh cho thấy tỷ lệ mắc sốt xuất huyết cao hơn ở nam giới nhưng tỷ lệ tử vong cao hơn ở phụ nữ mắc sốt xuất huyết, những mô hình này có thể phản ánh việc nam giới tiếp xúc nhiều hơn với muỗi Aedes spp. đốt ngoài trời trong công việc và trách nhiệm chăm sóc người thân cũng như các rào cản kinh tế xã hội thường gặp có thể khiến phụ nữ trì hoãn việc tìm kiếm chăm sóc sức khỏe.

Mặc dù các yếu tố rủi ro môi trường đối với sự lây truyền của muỗi Aedes và DENV, bao gồm việc trữ nước hở, xử lý chất thải rắn không đúng cách và nhà không được che chắn, thường tập trung ở các khu vực thu nhập thấp, nhưng sốt xuất huyết xảy ra ở mọi mức thu nhập và không nhất quán với nghèo đói. Tuy nhiên, bất bình đẳng về kinh tế xã hội và cấu trúc có thể ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc tiếp xúc với môi trường sống của muỗi, khả năng tiếp cận chẩn đoán và chăm sóc, cũng như hậu quả kinh tế của bệnh tật. Những bất bình đẳng này có thể đặc biệt rõ rệt ở các cộng đồng nông thôn, vùng sâu vùng xa, người bản địa và dân cư đảo, nơi sự cô lập về địa lý, các phương thức tìm kiếm chăm sóc sức khỏe khác nhau và năng lực giám sát hạn chế có thể hạn chế khả năng tiếp cận chẩn đoán và chăm sóc, dẫn đến việc không phát hiện đầy đủ bệnh SXH.

Sinh lý bệnh và Cơ chế bệnh sinh

Cơ chế bệnh sinh của sốt xuất huyết Dengue là do tình trạng viêm toàn thân làm phá vỡ cấu trúc và chức năng của lớp glycocalyx nội mô, làm tổn hại tính toàn vẹn của mạch máu và việc duy trì huyết áp cần thiết cho sự tưới máu đến các cơ quan. Tình trạng viêm toàn thân phụ thuộc, ít nhất một phần vào lượng kháng nguyên virus Dengue. Do đó, cả chu kỳ nhiễm DENV và phản ứng của vật chủ đối với nhiễm trùng đều là những thành phần thiết yếu trong cơ chế bệnh sinh của sốt xuất huyết Dengue.

Virus Dengue tương tác với các yếu tố của vật chủ trong suốt chu kỳ sống của bệnh.

Sau khi được muỗi Aedes spp. nhiễm bệnh truyền qua da, virus DENV lây nhiễm vào các tế bào sừng và các tế bào có nguồn gốc từ tủy xương, bao gồm tế bào hình tua (dendritic cells), tế bào đơn nhân và đại thực bào. Nó cũng có thể lan truyền toàn thân, sau khi nhân lên trong các tế bào có nguồn gốc từ tủy xương ở các hạch bạch huyết dẫn lưu, đến các tế bào gan. Tổng quan về vòng đời của virus DENV được thể hiện trong Hình 3.

Virus gây sốt xuất huyết (DENV) đầu tiên liên kết với các thụ thể trên bề mặt tế bào và các yếu tố gắn kết, sau đó là quá trình nội bào để xâm nhập vào tế bào chủ. Độ pH thấp (được biểu thị bằng màu hồng) trong ngăn nội bào muộn kích hoạt sự hợp nhất màng và giải phóng bộ gen RNA của virus vào tế bào chất. RNA của virus được dịch mã thành một polyprotein, sau đó được xử lý bởi các protease của tế bào và virus thành các protein cấu trúc và phi cấu trúc riêng lẻ. Các protein phi cấu trúc của virus tái cấu trúc lưới nội chất thành các bào quan sao chép và tập hợp thành các phức hợp sao chép thúc đẩy quá trình sao chép bộ gen virus. RNA virus mới được tổng hợp và các protein cấu trúc tập hợp thành các virion con chưa trưởng thành, chúng nảy chồi vào lòng lưới nội chất và di chuyển qua con đường tiết protein. Trong mạng lưới Golgi xuyên màng có độ pH thấp, sự phân cắt prM do furin xúc tác thúc đẩy quá trình trưởng thành của virion.

Sau đó, một hỗn hợp các virion trưởng thành hoàn toàn, bán trưởng thành và chưa trưởng thành được giải phóng vào không gian ngoại bào. Các bước chính của chu kỳ sinh học và phát triển được (chỉ ra trong các ô màu tím). Các đường chấm hình phễu cho thấy rằng, mặc dù DENV có thể xâm nhập vào tế bào thông qua nhiều con đường khác nhau, nhưng quá trình dịch mã virus, sao chép RNA, lắp ráp và nảy chồi tại lưới nội chất tạo thành nút thắt sinh học chính cản trở quá trình lây nhiễm hiệu quả.

Virus DENV xâm nhập vào tế bào chất của vật chủ

Virus Dengue (DENV) xâm nhập vào các tế bào nhạy cảm thông qua tương tác giữa protein E và các yếu tố gắn kết trên bề mặt tế bào hoặc các thụ thể protein. Không giống như một số orthoflavivirus khác, chẳng hạn như virus viêm não do ve truyền và virus sốt vàng da, đối với chúng các thụ thể protein chuyên biệt để xâm nhập đã được xác định, một thụ thể protein duy nhất cần thiết cho tất cả các DENV vẫn chưa được tìm thấy. Tuy nhiên, một số thụ thể gắn kết tiềm năng đã được đề xuất, bao gồm heparan sulfate, protein không tích hợp bám dính ICAM‐3 đặc hiệu tế bào dendritic (DC‐SIGN) và protein điều hòa glucose 78 (GRP78).

Hình 3. Sơ đồ tổng quan về vòng đời của virus gây sốt xuất huyết trong tế bào người.

Bên cạnh sự xâm nhập của virus thông qua liên kết của protein E với các thụ thể tế bào, DENV cũng có thể khai thác các cơ chế hấp thụ thay thế trong các bối cảnh tế bào và miễn dịch cụ thể. Các thụ thể phosphatidylserine của họ T cell immunoglobulin and mucin domain (TIM) và Tyro3, Axl và MerTK (TAM) có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự xâm nhập của DENV; thụ thể TIM nhận biết trực tiếp phosphatidylserine liên kết với virion, trong khi thụ thể TAM hoạt động gián tiếp thông qua các phân tử liên kết phosphatidylserine như protein đặc hiệu gây ngừng tăng trưởng 6 (GAS6). Trong quá trình nhiễm trùng thứ phát, mức độ kháng thể không trung hòa hoặc dưới mức trung hòa có sẵn có thể thúc đẩy sự hấp thụ qua trung gian thụ thể γ kết tinh mảnh (FcγR) vào các tế bào có nguồn gốc từ tủy xương.

Các thụ thể tế bào B đặc hiệu với DENV cũng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự xâm nhập vào các tế bào B nhớ, mặc dù vai trò chính xác của nhiễm trùng tế bào B nhớ trong bệnh sinh vẫn chưa rõ ràng. Nhìn chung, sự xâm nhập của DENV vào các tế bào nhạy cảm vẫn còn rất phức tạp và chưa được xác định rõ ràng.

Sau khi thụ thể được kích hoạt, DENV được nội hóa chủ yếu thông qua quá trình nội bào qua trung gian clathrin. Ribonuclease‐κ và kháng nguyên tế bào lympho 6E (LY6E) đã được chứng minh là điều chỉnh sự hấp thụ các vật chất lớn phụ thuộc clathrin, bao gồm cả DENV. Sau đó, các virion di chuyển qua các ngăn nội bào, nơi ATPase không bào làm axit hóa độ pH của nội bào, gây ra những thay đổi về cấu trúc của protein E và cho phép hợp nhất màng virus và màng nội bào.

Tuy nhiên, các yếu tố của vật chủ có thể điều chỉnh thêm hiệu quả của quá trình này; ví dụ, EMC4, một tiểu đơn vị của phức hợp protein màng lưới nội chất (ER) (EMC), đã được chứng minh là thúc đẩy sự hợp nhất của màng virus và màng nội bào bằng cách điều chỉnh thành phần lipid của màng nội bào.

(Hết Phần 2) —‐> (Tiếp theo Phần 3)

TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & TS. Nguyễn Thị Liên Hạnh

Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn

Chia sẻ:

Tin cùng chuyên mục

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 9 ‐ Hết)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (tiếp theo)151. Nguyen, T. H. T. et al. Methods to discriminate primary from secondary dengue during acute symptomatic infection. BMC Infect. Dis. 18, 375 https://doi.org/10.1186/s12879‐018‐3274‐7 (2018).…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 8)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (tiếp theo)40. Akter, M., Araf, Y., Akter, S. & Hossain, M. G. Dengue in Bangladesh: a gendered perspective on infection and fatality rates amidst global epidemiological trends.…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 7)

Triển vọng Động lực của toàn cầu hóa và đô thị hóa, cùng với biến đổi khí hậu, đang mở rộng môi trường sống của muỗi Aedes spp. truyền bốn…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 6)

Các chiến lược điều trị mới nổi được đăng ký trên ClinicalTrials.gov. Hiện tại chưa có biện pháp can thiệp nào được cấp phép để điều trị sốt xuất huyết…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 5)

Phòng ngừa Trong lịch sử, công tác phòng ngừa dựa vào việc giảm số lượng muỗi Aedes spp. bằng cách giảm sự sẵn có của các vật chứa nước đóng…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 4)

Yếu tố vật chủ và phản ứng miễn dịch “ghi nhớ” ảnh hưởng đến kết quả bệnh Mặc dù kháng thể chống DENV và các yếu tố virus có thể…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 3)

Sự nhân lên của virus DENV Sau khi hợp nhất, nucleocapsid được giải phóng vào tế bào chất, nơi một quá trình tháo vỏ phụ thuộc vào ubiquitin hóa giải…

Cập nhật một số điểm mới về nhiễm virus Dengue (Phần 1)

Sốt xuất huyết là một bệnh do virus gây ra trên toàn cầu, chủ yếu xuất hiện ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đe dọa khoảng 4…

Muỗi biến đổi gen và vaccine: Triển vọng về kiểm soát bệnh sốt xuất huyết

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (US.CDC), hơn 3 triệu trường hợp mắc sốt xuất huyết đã được báo cáo ở châu Mỹ trong năm…

Cập nhật thông tin toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới về bùng phát dịch sốt xuất huyết

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, nhiệt độ và độ ẩm biến đổi “cực đoan” dẫn đến sự thay đổi và gia tăng bất thường nhiều bệnh…