Chào mừng bạn đến với website Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn

  DANH MỤC

  Liên kết website

  Bản đồ

  Thống kế truy cập

Đang online: 9
Hôm nay: 14
Hôm qua: 14
Tuần này: 226
7 ngày trước: 246
Tháng này: 1583
30 ngày trước: 1600

Cập nhật về bệnh giun tròn phổi chuột Angiostrongylus cantonensis: bệnh ở người đang nổi từ khía cạnh an toàn thực phẩm (Phần 1)

Giới thiệu

Nhiễm giun tròn phổi chuột ký sinh Angiostrongylus cantonensis (A. cantonensis) ở người thường chúng gây ra bệnh giun này với thể thần kinh điển hình và đang con nhiều tranh luận trong vấn đề khung chẩn đoán và điều trị (neuroangiostrongyliasis). Việc nâng cao nhận thức về bệnh này tại Hawaii, tên bệnh được gọi là Angiostrongyliasis, ở người viêm màng não tăng bạch cầu ái toan (BCAT) do Angiostrongylus spp. hoặc bệnh giun phổi chuột (rat lungworm disease), nhiều năm trước đã được ghi nhận có sự gia tăng và đặc biệt có mối quan tâm trong cộng đồng và nhiều bác sĩ lâm sàng chưa có kinh nghiệm trong việc xử trí các trường hợp mắc bệnh.

A. cantonensis được phát hiện ở chuột tại Hawaii vào năm 1960. Gần đây, tỷ lệ lưu hành của ký sinh trùng tại Hawaii đã được mô tả ở vật chủ chính thức tại khu vực Hilo và ở vật chủ trung gian trên phạm vi toàn bang. Để giải quyết những mối quan tâm này, vào năm 2016, Thống đốc David Ige đã thành lập Lực lượng đặc nhiệm chung về bệnh giun phổi chuột (Joint Task Force on Rat Lungworm Disease) nhằm tư vấn cho các nhân viên y tế tại Hawaii về phương pháp xử trí bệnh phù hợp nhất. Tiểu ban Lâm sàng (Clinical Subcommittee) thuộc lực lượng đặc nhiệm này, bao gồm các chuyên gia địa phương về bệnh nhiệt đới và bệnh truyền nhiễm, đã tiến hành rà soát kỹ lưỡng các tài liệu khoa học đã được công bố trên y văn và tham khảo ý kiến của các chuyên gia trong nước cũng như quốc tế để xây dựng bộ Hướng dẫn sơ bộ này. Tài liệu nhằm hỗ trợ các bác sĩ lâm sàng trong chẩn đoán và xử trí căn bệnh ký sinh trùng đặc thù này.

Vòng đời của Angiostrongylus cantonensis

‐ Giun trưởng thành A. cantonensis ký sinh trong các động mạch phổi của chuột, là vật chủ chính thức của ký sinh trùng này. Trong cơ thể chuột, ký sinh trùng phải trải qua giai đoạn phát triển kéo dài 4 tuần trong hệ thần kinh trung ương (TKTU) trước khi di chuyển đến phổi;

‐ Các động vật bao gồm sên và ốc sên là vật chủ trung gian tự nhiên của ký sinh trùng.

‐ Ngoài ra, các vật chủ vận chuyển (paratenic hosts), còn gọi là vật chủ chuyển tiếp hoặc vật chủ mang truyền, như tôm nước ngọt, tôm lớn, giun dẹp, cua sống trên cạn, thằn lằn kỳ đà, rết và ếch cũng là nguồn lây nhiễm cho người. Người là vật chủ ngẫu nhiên;

‐ Bệnh không lây truyền từ người sang người (Angiostrongylus cantonensis: Preliminary Clinical Guidelines082918.pdf).

Hình 1. Bên trái, Parmarion martensi, hay còn gọi là “sên bán phần” (semi‐slug). Bên phải, ốc sên mắc kẹt bên trong ống dẫn nước tưới vườn (Ảnh do Sở Y tế bang Hawaii cung cấp, Sở Nông nghiệp bang Hawaii, cung cấp).

Quá trình phát triển của ký sinh trùng trong cơ thể người

+ Ở người, ấu trùng giai đoạn L3 xuyên qua thành ruột và có thể đi qua nhiều cơ quan khác nhau trong quá trình di chuyển đến hệ TKTU;

+ Các ấu trùng L3 xâm nhập vào não và tủy sống tiếp tục lột xác hai lần trong khoảng 2‐3 tuần để trở thành giun trưởng thành chưa hoàn thiện giai đoạn L5;

+ Ấu trùng giai đoạn L4 và giun trưởng thành chưa hoàn thiện giai đoạn L5 có thể gây viêm màng não tăng bạch cầu ái toan (BCAT), viêm màng não‐não, viêm tủy‐rễ thần kinh hoặc, hiếm gặp hơn, bệnh do Angiostrongyloides ở mắt (Ocular Angiostrongyliasis);

+ Thông thường, giun trưởng thành chưa hoàn thiện không thể di chuyển đến các động mạch phổi như trong chu kỳ phát triển ở chuột;

+ Sau đó, chúng chết trong hệ TKTU, gây phản ứng viêm tại đây.

Hình 2. Minh họa vòng đời của A. cantonensis từ chuột là vật chủ chính thức, qua sên và ốc sên là vật chủ trung gian, đến các vật chủ vận chuyển và con người là vật chủ ngẫu nhiên. Hình này cũng thể hiện các đường lây nhiễm sang người qua việc ăn sên, ốc sên hoặc vật chủ vận chuyển nhiễm ấu trùng, cũng như qua thực phẩm bị nhiễm bẩn.

+ [A] Giun trưởng thành ở chuột. Giun trưởng thành ký sinh trong các động mạch phổi của chuột, là vật chủ chính thức. Giun cái đẻ trứng; trứng được vận chuyển đến phổi và nở thành ấu trùng giai đoạn một (L1).

+ [B] Ấu trùng được thải ra ngoài theo phân chuột. Ấu trùng L1 di chuyển đến khí quản, sau đó được nuốt xuống đường tiêu hóa và thải ra ngoài theo phân chuột.

+ [C] Ốc sên và sên nhiễm ấu trùng. Ấu trùng L1 được sên và ốc sên, là các vật chủ trung gian, ăn vào. Trong cơ thể vật chủ trung gian, ấu trùng lột xác hai lần để phát triển thành ấu trùng giai đoạn ba (L3), là giai đoạn có khả năng gây nhiễm. Chuột nhiễm bệnh khi ăn sên hoặc ốc sên chứa ấu trùng L3. Sau khi xâm nhập vào chuột, ấu trùng L3 xuyên qua thành ruột và theo máu đến hệ thần kinh trung ương.

+ Tại não, ấu trùng L3 tiếp tục lột xác hai lần để trở thành ấu trùng giai đoạn năm (L5), tức giun trưởng thành chưa hoàn thiện. Các giun non này di chuyển đến động mạch phổi, nơi chúng phát triển thành giun trưởng thành có khả năng sinh sản.

+ [D] Lây truyền qua vật chủ vận chuyển. Sên và ốc sên nhiễm bệnh cũng có thể bị các vật chủ vận chuyển ăn phải, chẳng hạn như tôm nước ngọt, tôm lớn, giun dẹp, cua sống trên cạn, rết, thằn lằn kỳ đà và ếch. Về mặt lý thuyết, chuột cũng có thể nhiễm bệnh khi ăn các vật chủ vận chuyển chứa ấu trùng L3.

+ [E‐H] Đường lây nhiễm sang người. Người có thể nhiễm bệnh khi chủ động ăn sên hoặc ốc sên sống hay chưa được nấu chín kỹ [E]; ăn các vật chủ vận chuyển nhiễm bệnh còn sống hoặc chưa được nấu chín kỹ [F]; hoặc vô tình ăn phải thực phẩm có chứa sên hay ốc sên ẩn bên trong [G, H]. Các thực phẩm có nguy cơ bao gồm rau ăn lá chưa nấu chín hoặc chưa được rửa sạch đúng cách, trái cây và nước ép rau hoặc trái cây xay trộn.

+ [I] Khả năng lây nhiễm trở lại ở chuột. Về mặt lý thuyết, chuột cũng có thể nhiễm ký sinh trùng khi ăn các vật chủ vận chuyển chứa ấu trùng L3.

Một số ca bệnh minh họa

Ca bệnh minh họa dưới đây được tổng hợp từ nhiều bệnh nhân mắc thể neuroangiostrongyliasis (NA) tại Hawaii, nhằm cho thấy những chậm trễ thường gặp trong chẩn đoán do các triệu chứng có thể gây nhầm lẫn, biểu hiện lâm sàng đa dạng và thiếu các xét nghiệm chẩn đoán không xâm lấn nhưng không đặc hiệu. Từ năm 2007, khi NA trở thành bệnh phải khai báo tại Hawaii, chưa đến 100 trường hợp được ghi nhận. Tuy nhiên, đây là một bệnh nhiễm trùng mới nổi ngày càng được nhận diện và là một bệnh lý ít gặp với các biểu hiện đa dạng như vậy đòi hỏi bác sĩ lâm sàng phải có mức độ cảnh giác cao khi đánh giá bệnh nhân.

Một nữ giáo viên 35 tuổi nhập viện sau ba tuần mắc bệnh, với các biểu hiện gồm đau đầu, tê chân trái, cảm giác châm chích đau ở cánh tay phải và bàn tay trái, đau cơ di chuyển giữa các chi và mất ngủ. Trước đó, bệnh nhân không có tiền sử đau đầu và gia đình không có tiền sử đau nửa đầu. Bệnh nhân chuyển từ đất liền Mỹ đến Hawaii vài năm trước và phủ nhận việc đi du lịch nước ngoài trong sáu tháng gần đây. Bệnh nhân vẫn khỏe mạnh như thường lệ cho đến ba ngày trước khi đến khám tại cơ sở chăm sóc ban đầu. Khi đó, bệnh nhân cảm thấy khó chịu toàn thân, thoáng buồn nôn và đau bụng, sau đó xuất hiện đau đầu. Trong 2‐3 ngày tiếp theo, đau đầu tăng dần và không đáp ứng với thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) hoặc acetaminophen. Bệnh nhân được chẩn đoán viêm xoang và kê amoxicillin cùng hydrocodone.

Trong ba ngày tiếp theo, tình trạng đau đầu không cải thiện và trở nên dần dần liên tục. Bệnh nhân bắt đầu ngứa lan tỏa, mô tả cảm giác “ngứa khắp da như bị cháy nắng” và “cảm giác như điện giật”. Khi tái khám, bác sĩ không phát hiện bất thường về da. Amoxicillin được ngừng sử dụng và bệnh nhân được kê thuốc kháng histamine do nghi ngờ phản ứng dị ứng à Bốn ngày sau, bệnh nhân quay lại phòng khám, cho biết tình trạng mệt mỏi tăng lên, chán ăn và lo lắng vì bệnh không thuyên giảm. Bệnh nhân còn xuất hiện đau cơ di chuyển ở vai (P), vùng cổ trên bên (T) và đùi (T). Đau đầu liên tục vẫn tồn tại. Bệnh nhân không sốt và không đổ mồ hôi ban đêm.

Kết quả công thức máu toàn phần và xét nghiệm sinh hóa cơ bản bình thường. Các dấu hiệu sinh tồn và khám thực thể cũng không ghi nhận bất thường. Bệnh nhân được kê thuốc giãn cơ và hướng dẫn tiếp tục sử dụng NSAIDs cùng acetaminophen để giảm đau.

Năm ngày sau, bệnh nhân đến khoa cấp cứu do đau đầu kéo dài, khó xác định vị trí và không đáp ứng với NSAIDs, acetaminophen hoặc hydrocodone à Bệnh nhân cho biết bị cứng cổ và có cảm giác bất thường: khi quần áo chạm vào da hoặc luồng gió từ quạt thổi qua cũng gây đau. Bệnh nhân từ chối dùng thuốc chống trầm cảm và gabapentin nhưng được kê oxycodone.

Hai ngày trước khi nhập viện, bệnh nhân quay lại khoa cấp cứu vì đau đầu dai dẳng, táo bón và khó đi lại. Cảm giác đau khi chạm nhẹ đã nặng hơn, đến mức ngay cả quần áo rộng cũng gây khó chịu. Bệnh nhân còn mô tả tình trạng nhìn mờ từng lúc và khó tiểu tiện. Khám thực thể vẫn không ghi nhận bất thường rõ ràng. Xét nghiệm nước tiểu bình thường; công thức máu toàn phần cho thấy số lượng bạch cầu 10.200 tế bào/µL, với tỷ lệ BCAT 6%. Bệnh nhân được giới thiệu khám chuyên khoa đo khúc xạ và khuyến khích uống đủ nước.

Vào ngày nhập viện, bệnh nhân cho biết đau đầu không thay đổi. Tình trạng tăng nhạy cảm da và đau ở các chi, thân mình vẫn tiếp diễn; bệnh nhân mới xuất hiện tê ở mặt ngoài chân (T) và khó đi lại hơn. Bệnh nhân thất vọng vì tình trạng không cải thiện và chưa được chẩn đoán xác định. Sau khi một người bạn gợi ý khả năng mắc bệnh “giun phổi chuột”, bệnh nhân đã hỏi bác sĩ liệu điều này có thể xảy ra hay không.

Các xét nghiệm tiếp theo bao gồm chọc dò thắt lưng lấy dịch não tủy (DNT). Dịch não tủy hơi đục, áp lực mở là 230 mmH₂O, cao hơn giá trị bình thường 60‐200 mmH₂O. Số lượng bạch cầu trong DNT là 350 tế bào/µL, trong đó BCAT chiếm 31%. Nồng độ protein trong DNT là 62 mg/dL, cao hơn khoảng tham chiếu ở người trưởng thành (28‐38 mg/dL). Nồng độ glucose trong DNT bình thường khi so sánh với glucose huyết thanh. Không quan sát thấy giun tròn trong mẫu DNT. Tiền sử lâm sàng của bệnh nhân được trao đổi với trung tâm điều tra bệnh tật (DIB), đơn vị đã chấp thuận gửi mẫu DNT đến Phân ban Phòng xét nghiệm Bang Hawaii (HSLD) để xét nghiệm.

Prednisone liều 60 mg/ngày được bắt đầu theo kinh nghiệm trong khi chờ kết quả xét nghiệm Rti‐PCR tìm DNA A. Cantonensis. Hai ngày sau, kết quả Rti‐PCR dương tính. Bệnh nhân được điều trị corticosteroid trong hai tuần, sau đó giảm liều từ từ trong hai tuần tiếp theo. Trong 06 tháng tiếp theo, các triệu chứng cải thiện đáng kể, nhưng bệnh nhân vẫn còn đau đầu, đau chi và mệt mỏi, đồng thời chưa thể trở lại làm việc.

Chẩn đoán Neuroangiostrongyliasis

Mục đích của ca bệnh minh họa là làm nổi bật những khó khăn trong đánh giá bệnh nhân có thể khởi đầu bằng các triệu chứng không đặc hiệu, sau đó tiến triển thành những biểu hiện gợi ý rõ hơn NA. Tình huống này cần thúc đẩy bác sĩ thực hiện chọc dò thắt lưng lấy DNT đánh giá để xác định nguyên nhân của các triệu chứng và dấu hiệu thần kinh. Các triệu chứng và dấu hiệu quan trọng khi xuất hiện đồng thời cần khiến bác sĩ nghĩ đến NA, bao gồm:

‐ Đau đầu dữ dội mới xuất hiện và đáp ứng kém với thuốc giảm đau; biểu hiện này gặp trong 80‐90% các loạt ca bệnh;

‐ Tăng nhạy cảm khi chạm vào da và loạn cảm dạng bỏng rát; nếu xuất hiện, đây là dấu hiệu rất gợi ý;

‐ Đau di chuyển ở thân mình và các chi;

‐ Liệt dây thần kinh sọ não, chẳng hạn liệt dây thần kinh vận nhãn ngoài (dây VI) gây song thị hoặc liệt dây thần kinh mặt (dây VII) gây yếu cơ mặt;

‐ Tiểu khó khởi đầu và khó tiểu tiện, có thể tiến triển thành bí tiểu.

(Hết Phần 1) —‐> (Tiếp theo Phần 2)

TS.BS. Huỳnh Hồng Quang và TS. Nguyễn Thị Liên Hạnh

Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn

Chia sẻ:

Tin cùng chuyên mục

Cập nhật về bệnh giun tròn phổi chuột Angiostrongylus cantonensis: bệnh ở người đang nổi từ khía cạnh an toàn thực phẩm (Phần 4 ‐ Hết)

|

Tóm tắt về dùng albendazole, xử trí đau cấp, theo dõi bệnh nhân Về sử dụng albendazole 1. Quyết định sử dụng albendazole trong điều trị cần được đưa ra…

Cập nhật về bệnh giun tròn phổi chuột Angiostrongylus cantonensis: bệnh ở người đang nổi từ khía cạnh an toàn thực phẩm (Phần 3)

|

Các xét nghiệm bổ sung trong phòng xét nghiệm Cần thực hiện công thức máu toàn phần có phân biệt các loại bạch cầu và tính số lượng tuyệt đối…

Cập nhật về bệnh giun tròn phổi chuột Angiostrongylus cantonensis: bệnh ở người đang nổi từ khía cạnh an toàn thực phẩm (Phần 2)

|

Khi nghi ngờ neuroangiostrongyliasis (NA), bác sĩ cần liên hệ ngay với trung tâm điều tra bệnh tật để trao đổi về trường hợp bệnh. Cần lấy dịch não tủy…

Chẩn đoán và điều trị bệnh do giun phổi chuột Angiostrongylus cantonensis khung hướng dẫn và gợi ý chẩn đoán vẫn chưa thống nhất (Phần 4 ‐ Hết)

|

Giải phẫu bệnh học: Các phát hiện vi thể và đại thể Về mặt đại thể, ruột thừa bị nhiễm A. costaricensis có hình dạng tương tự như ruột thừa…

Chẩn đoán và điều trị bệnh do giun phổi chuột Angiostrongylus cantonensis khung hướng dẫn và gợi ý chẩn đoán vẫn chưa thống nhất (Phần 3)

|

Các xét nghiệm được đề xuất Angiostrongylus cantonensis Chẩn đoán nhiễm A. cantonensis được gợi ý mạnh khi các triệu chứng cho thấy nghi viêm màng não do vi khuẩn,…

Chẩn đoán và điều trị bệnh do giun phổi chuột Angiostrongylus cantonensis khung hướng dẫn và gợi ý chẩn đoán vẫn chưa thống nhất (Phần 2)

|

Năm 2006, Bộ Y tế Trung Quốc đã công bố các khuyến nghị về tiêu chí chẩn đoán bệnh giun phổi Angiostrongylus spp. và đề xuất ba định nghĩa trường…

Chẩn đoán và điều trị bệnh do giun phổi chuột Angiostrongylus cantonensis: khung hướng dẫn và gợi ý chẩn đoán vẫn chưa thống nhất (Phần 1)

|

Angiostrongylus spp. hay còn gọi là giun phổi chuột, đây là một loại giun ký sinh có thể gây ra các bệnh lý nghiêm trọng ở người về đường tiêu…

Đồng nhiễm trùng giun lươn Strongyloides stercoralis trên bệnh nhân đang viêm não màng não do vi khuẩn (Phần 3 ‐ Hết)

|

Chẩn đoán phân biệt với bệnh giun lươn Chẩn đoán phân biệt bệnh giun lươn cần bao gồm các bệnh do ký sinh trùng và không do ký sinh trùng.…

Đồng nhiễm trùng giun lươn Strongyloides stercoralis trên bệnh nhân đang viêm não màng não do vi khuẩn (Phần 2)

|

Dịch tễ học và Các yếu tố nguy cơ Ký sinh trùng Strongyloides spp. được tìm thấy trên mọi lục địa trừ Nam Cực. Nó phổ biến nhất ở các vùng có…

Đồng nhiễm trùng giun lươn Strongyloides stercoralis trên bệnh nhân đang viêm não màng não do vi khuẩn (Phần 1)

|

Giới thiệu Strongyloides stercoralis là một loại giun tròn quan trọng lây truyền qua đất, xuất hiện trên toàn thế giới và ảnh hưởng đến 30‐100 triệu người. Do nhiều…