Trong các lớp biểu bì khác nhau của da, nhiều loại tế bào hoạt động phối hợp để duy trì cân bằng nội môi và bảo vệ vật chủ chống lại bệnh tật. Tế bào sừng biểu bì là tế bào da chủ yếu quyết định cấu trúc của biểu bì nhưng cũng đóng vai trò là tế bào miễn dịch bẩm sinh bằng cách phát hiện mầm bệnh và tổn thương mô. Quá trình này được trung gian bởi các thụ thể nhận dạng mẫu (PRR) nhận biết các mẫu phân tử liên quan đến mầm bệnh (PAMP) và các mẫu phân tử liên quan đến nguy hiểm (DAMP) tương ứng. Ở da bình thường, việc kích hoạt phản ứng miễn dịch bẩm sinh thông qua PRR như thụ thể Toll‐like (TLR) thường gây ra sự biểu hiện và giải phóng được kiểm soát cẩn thận của cytokine, chemokine và peptide kháng khuẩn (AMP) ‐ các phân tử tác động làm trung gian cho phản ứng viêm bằng cách tuyển dụng và kích hoạt bạch cầu. Tuy nhiên, những người mắc bệnh trứng cá đỏ không trải qua phản ứng viêm được điều chỉnh chặt chẽ tương tự. Thay vào đó, sinh lý bệnh của trứng cá đỏ dường như được xác định bởi hoạt động miễn dịch bẩm sinh bất thường liên tục, được minh họa bằng tình trạng viêm mãn tính liên quan đến bệnh.
Cathelicidin ở người là các protein đa chức năng được lưu trữ trong các hạt của BCĐNTT và trong các thể phiến của tế bào sừng. Sản phẩm gen peptide kháng khuẩn cathelicidin (CAMP) mới hình thành, hCAP18 được tiết ra dưới dạng tiền protein không hoạt động và ở da bình thường, biểu hiện được giữ ở mức thấp nhưng được điều chỉnh tăng mạnh khi da bị tổn thương và nhiễm trùng. Quá trình xử lý enzym của hCAP18 tạo ra peptide hoạt động sinh học LL‐37, có thể được phân cắt thêm để sửa đổi hoạt tính kháng khuẩn của nó theo hướng tích cực hoặc tiêu cực.
Protein LL‐37 đóng vai trò kép trong hệ thống miễn dịch bẩm sinh bằng cách hoạt động như chất kháng khuẩn và chất trung gian tuyển dụng bạch cầu. Các vai trò bổ sung của LL‐37 liên quan đến phản ứng chữa lành vết thương bao gồm việc gây ra sự hình thành mạch máu thông qua việc liên kết với thụ thể giống peptide formyl‐1 trên tế bào nội mô và kích thích sự biểu hiện của các thành phần ma trận ngoại bào. LL‐37 thúc đẩy sự di chuyển của tế bào sừng thông qua việc kích hoạt thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì dẫn đến tổng hợp yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu và từ đó, kích thích giãn mạch và hình thành mạch máu.
Do ảnh hưởng của nó đến hoạt động gây viêm và hoạt động mạch máu, hoạt động của LL‐37 phải được điều chỉnh nghiêm ngặt, tuy nhiên, mức độ biểu hiện cathelicidin cao hơn đáng kể ở lớp biểu bì của những người bị bệnh trứng cá đỏ so với những người có làn da bình thường. Do đó, các peptide này được cho là những yếu tố đóng góp chính vào sự rối loạn điều hòa miễn dịch ở da của bệnh nhân mắc bệnh trứng cá đỏ. Hơn nữa, các kiểu xử lý protein khác nhau và khi so sánh với da bình thường, da bị trứng cá đỏ cho thấy cấu hình cathelicidin bị thay đổi bao gồm LL‐37 và FA‐29. LL‐37 thường được sản xuất trong BCĐNTT được kích hoạt bởi da bị tổn thương hoặc nhiễm trùng, tuy nhiên, sự sản xuất LL‐37 bất thường xảy ra trong các tế bào trong lớp biểu bì của da bị trứng cá đỏ, dẫn đến viêm, ban đỏ và tân mạch.
Mối liên hệ giữa hoạt động LL‐37 bị thay đổi và tình trạng viêm đặc trưng của bệnh trứng cá đỏ trên da đã được Yamasaki và cộng sự chứng minh bằng cách tiêm LL‐37 ngoại sinh vào chuột và sau đó quan sát thấy sự tiến triển phụ thuộc vào liều lượng của chứng đỏ da, giãn mạch và thâm nhiễm BCĐNTT. Hơn nữa, chuột thiếu gen cathelicidin CAMP cho thấy tình trạng viêm giảm so với chuột hoang dã khi được điều trị bằng chất gây kích ứng hóa học. Những kết quả này cho thấy vai trò quan trọng của protein cathelicidin, LL‐37 trong cơ chế bệnh sinh của bệnh rosacea.
Nồng độ LL‐37 tăng cao trong da bị bệnh trứng cá đỏ được cho là do hoạt động enzyme tăng lên của protease serine kallikrein 5 (KLK5), enzyme này phân cắt tiền protein hCAP18 không hoạt động thành peptide LL‐37 hoạt động sinh học. Chuột thiếu chất ức chế protease serine cho thấy hoạt động KLK5 tăng lên và cấu hình cathelicidin tương tự như ở bệnh trứng cá đỏ, chủ yếu bao gồm GLL‐34 (LL‐37 của chuột). Ngược lại, chuột hoang dã không có GLL‐34 trong da. Hơn nữa, khi chuột CAMP −/− được tiêm KLK5, sự thâm nhiễm tế bào viêm và ban đỏ tương tự được quan sát thấy ở chuột hoang dã không xảy ra ở chuột cathelicidin −/−. Tóm lại, những quan sát này nhấn mạnh tầm quan trọng của KLK5 trong việc điều phối tình trạng viêm được quan sát thấy ở da bị bệnh trứng cá đỏ.
Bằng chứng thực nghiệm cho thấy LL‐37 có ảnh hưởng sâu sắc đến hoạt động của tế bào mast (MC) bằng cách gây ra hiện tượng hóa hướng động, giải phóng hạt và giải phóng cytokine gây viêm của MC. Muto và cộng sự đã chứng minh mối quan hệ giữa MC và LL‐37 bằng cách tiêm LL‐37 ngoại sinh vào chuột MC −/− và chuột hoang dã. Không giống như chuột hoang dã, không quan sát thấy hiện tượng viêm ở động vật MC −/−. Tuy nhiên, khi chuột MC −/− được tái tạo bằng MC và sau đó được tiêm LL‐37, hiện tượng viêm đã xảy ra, do đó cung cấp bằng chứng mạnh mẽ về mối liên hệ giữa LL‐37 và hoạt động của MC và sự phụ thuộc của mỗi thành phần vào thành phần kia để gây ra viêm. Các thí nghiệm trong ống nghiệm đã chứng minh rằng MC gây ra sản xuất KLK5 bởi tế bào sừng của người. Hơn nữa, việc tiếp xúc của MC với LL‐37 đã gây ra sự giải phóng IL‐6 và MMP9 gây viêm. Như vậy, MC dường như tham gia vào một chu kỳ hoạt động gây viêm chủ yếu do LL‐37 điều khiển.
Do vai trò của chúng trong việc kích động và tăng cường viêm, giãn mạch và hình thành mạch máu, sự tương tác giữa LL‐37 và MC có thể có ý nghĩa quan trọng đối với cơ chế bệnh sinh của bệnh trứng cá đỏ và là mục tiêu điều trị tiềm năng. Các thụ thể giống Toll là động lực chính của phản ứng miễn dịch bẩm sinh và việc kích hoạt chúng thông qua nhận diện PAMP và DAMP kích hoạt các chuỗi tín hiệu, dẫn đến việc giải phóng có kiểm soát các cytokine, chemokine và AMP gây viêm. Tuy nhiên, mặc dù kích hoạt TLR thường xuyên bởi các tác nhân kích thích bên ngoài như quần thể vi khuẩn vô cùng đa dạng sống trên mọi loại da, tình trạng viêm mãn tính đặc trưng của bệnh trứng cá đỏ lại không xuất hiện trên da bình thường.
Tuy nhiên, biểu hiện TLR2 cao hơn nhiều trên tế bào sừng của da bị bệnh trứng cá đỏ so với da bình thường và thậm chí cả da bị các bệnh viêm nhiễm khác. Sự hoạt hóa TLR2 được phát hiện là một yếu tố điều hòa quan trọng làm tăng nồng độ KLK5 và hoạt động protease. Hoạt động KLK5 do TLR2 điều hòa này dường như được kiểm soát ở cấp độ sau phiên mã theo cách phụ thuộc vào canxi. Phù hợp với những quan sát này, chuột TLR2 −/− không cho thấy sự gia tăng nồng độ KLK5 khi tiếp xúc với Propionibacterium, vi khuẩn phổ biến nhất trên da mặt và là tác nhân kích hoạt TLR2. Hơn nữa, biểu hiện CAMP bị loại bỏ ở chuột TLR −/−, do đó cho thấy vai trò của TLR2 trong việc cảm ứng các gen cathelicidin.
Nhiều nghiên cứu đã xác định vai trò của 1,25(OH) 2 vitamin D3 trong phản ứng miễn dịch bẩm sinh ở da và phản ứng chữa lành vết thương. Dạng hoạt động sinh học của hormone vitamin D3, 1,25‐dihydroxyvitamin D3 (1,25(OH)2D3), được sản xuất trong da khi tiếp xúc với ánh sáng UVB. Các yếu tố thụ thể vitamin D nằm trong vùng khởi động của gen CAMP và do đó, 1,25(OH) 2D3 điều chỉnh biểu hiện gen cathelicidin trong tế bào sừng.
Điều thú vị là 1,25(OH) 2D3 dường như điều chỉnh biểu hiện của TLR2 và khi tế bào sừng của người được nuôi cấy trong sự hiện diện của 1,25(OH) 2D3, mRNA của TLR2, nhưng không phải của các TLR khác, đã tăng lên. Hơn nữa, việc kích hoạt TLR2, ví dụ như do tổn thương, gây ra sự biểu hiện của thụ thể vitamin D và CYP27B1, enzyme cần thiết để kích hoạt 1,25(OH) 2D3. 1,25(OH) 2D3 cũng gây ra sự biểu hiện KLK5 trong tế bào sừng dẫn đến tăng sản xuất LL‐37. Do đó, ngoài việc trực tiếp gây ra sản xuất LL‐37, 1,25(OH) 2D3 cũng làm tăng biểu hiện của TLR2, thông qua việc trung gian hoạt động của KLK5, làm tăng mức độ LL‐37.
Người ta đã xác định rõ ràng rằng bức xạ UVB là tác nhân chính làm trầm trọng thêm bệnh trứng cá đỏ. Điều này có thể được giải thích một phần bởi sự gia tăng sản xuất KLK5 và LL‐37 do 1,25(OH) 2D3 gây ra khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời. Hơn nữa, nồng độ vitamin D tăng cao đã được xác định trong huyết thanh của bệnh nhân tứng cá đỏ so với nhóm đối chứng, mặc dù các nghiên cứu dịch tễ học lớn hơn để xác minh mối liên hệ giữa nồng độ vitamin D trong huyết thanh và cơ chế bệnh sinh của trứng cá đỏ đã được khuyến nghị trong nghiên cứu này.
D. folliculorum sống trong nang tóc hoặc tuyến bã nhờn trong khi D. brevis sống riêng lẻ và thường nằm trong tuyến Meibomian. Demodex xuất hiện ở tất cả chủng tộc người và khoảng 80‐90% dân số bị nhiễm, với tỷ lệ nhiễm đạt 100% ở người cao tuổi. Mật độ Demodex spp. cao trong da bị bệnh trứng cá đỏ đã được xác định rõ mặc dù tác động chính xác của ve đối với chứng bệnh này vẫn còn gây tranh cãi. Thành phần bã nhờn bất thường có thể tạo điều kiện cho ve sinh sôi nảy nở trong da bị bệnh trứng cá đỏ và các tổn thương có thể phát triển do tình trạng viêm quá mức do D. folliculorum gây ra trong đơn vị nang lông tuyến bã nhờn.
Một số nghiên cứu đã liên kết tình trạng nhiễm D. folliculorum ngày càng cao ở da bị bệnh rosacea với sự gia tăng tương ứng của các chất trung gian gây viêm như TNF‐α, IL‐1β, IL‐8 và LL‐37. Demodex spp. có thể gây ra phản ứng viêm thông qua sự biểu hiện của PAMPs được hiển thị trên bộ xương ngoài của chúng, hoặc DAMPs do tổn thương mô biểu bì khi chúng ăn các tế bào biểu mô. Chitin, một polysaccharid có trong bộ xương ngoài của côn trùng, được biết là kích hoạt TLR2 trên tế bào sừng và vai trò của NLRP3 trong cơ chế bệnh sinh của bệnh trứng cá đỏ đã được Casas và cộng sự đã quan sát thấy sự gia tăng biểu hiện của Nalp3, pro‐caspase‐1, pro‐IL‐1β và IL‐1β. Trong nghiên cứu này, những người mắc PPR được phát hiện có mức IL‐8 cao hơn những người mắc ETR. Ngoài việc gây ra sự hình thành mạch máu, IL‐8 còn thúc đẩy sự di chuyển của BCĐNTT và các tế bào này góp phần vào sự phát triển các mụn mủ viêm đặc trưng của PPR.

Hình 11. Lâm sàng minh họa hai loài Demodex spp., vị trí ký sinh trên mí mắt, các giai đoạn chu kỳ và các yếu tố nguy cơ liên quan.
(Nguồn: https://www.frameandfocuseyecare.com)
Do bệnh trứng cá đỏ có liên quan đến sự gia tăng số lượng Demodex spp. và bệnh nhân đáp ứng tốt với thuốc kháng sinh, người ta đã suy đoán rằng D. folliculorum có thể là nơi chứa các vi sinh vật góp phần vào sự phát triển của bệnh. Demodex spp. không có hậu môn và phần thức ăn chưa tiêu hóa được giữ lại bên trong chúng, do đó tạo ra môi trường vi mô cho nhiều loại vi khuẩn trong hệ tiêu hóa. Các chất bên trong có thể được giải phóng khi chúng chết. Bằng cách này, Demodex spp. có thể đưa vi khuẩn vào sâu trong da, nơi kích hoạt phản ứng miễn dịch. Điều này có thể giải thích việc vật chủ không thể loại bỏ hiệu quả các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn này, vì vi sinh vật liên tục được truyền thụ động bởi Demodex spp. di động. Dù bản thân chúng né tránh hệ thống miễn dịch, song sự hiện diện của chúng có thể dẫn đến hệ miễn dịch của con người tiếp xúc thường xuyên với kháng nguyên vi khuẩn, gây ra tình trạng viêm mãn tính.
Hiệu quả của thuốc kháng sinh như tetracycline trong điều trị giảm viêm trong bệnh trứng cá đỏ cho thấy các quá trình viêm có thể do vi khuẩn gây ra, vì tetracycline không tiêu diệt Demodex spp. Có những ý kiến trái chiều về việc giảm viêm là do đặc tính chống viêm hay đặc tính kháng khuẩn của thuốc kháng sinh. Tuy nhiên, dữ liệu hiện tại cho thấy vi khuẩn thực sự có thể đóng vai trò tiềm tàng trong cơ chế bệnh sinh của bệnh trứng cá đỏ. Whitfeld và cộng sự đã báo cáo vai trò của Staphylococcus epidermidis trong sự phát triển của mụn mủ.
Các chủng S. epidermidis sống trên da bị bệnh trứng cá đỏ dường như khác với các chủng trên da bình thường, và khi được nuôi cấy ở 37°C, các chủng này tạo ra cấu hình protein bị thay đổi so với các chủng được nuôi cấy ở 30°C. Người ta cho rằng nhiệt độ hơi cao hơn trên da mặt của bệnh nhân trứng cá đỏ có thể ảnh hưởng đến các chủng vi khuẩn cư trú trên da, nên ảnh hưởng đến các protein mà chúng sản xuất.

Hình 12. Nhận dạng Demodex canis là loài quan trọng nhất và được biết đến nhiều nhất trong ba loài Demodex ký sinh ở chó. Hai loài còn lại là D. injai và D. cornei. Loài trước dài hơn nhiều so với D. canis và loài sau ngắn hơn nhiều. Ba loài dễ dàng được nhận dạng đến cấp giống nhờ hình thái đặc trưng của chúng.
(Nguồn:https://www.sciencedirect.com/topics/immunology‐and‐microbiology/demodex).
Demodex chứa một lượng lớn và đa dạng vi khuẩn và khi chúng chết, kháng nguyên vi khuẩn có thể được giải phóng vào đơn vị tuyến bã nhờn, kích hoạt phản ứng viêm cục bộ. Vì mật độ Demodex spp. tăng lên ở bệnh trứng cá đỏ, tải lượng vi khuẩn cũng có thể tăng cao và mức độ kháng nguyên cao này có thể làm trầm trọng thêm phản ứng miễn dịch bất thường vốn có. Điều này có thể giải thích tại sao tình trạng viêm trong các trường hợp trứng cá đỏ dạng sẩn mụn mủ thường tập trung ở đơn vị tuyến bã nhờn nơi ve Demodex cư trú.
(Hết phần 5) —‐> (Tiếp theo Phần 6)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & Ths.Bs.Châu Văn Khánh
Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn











