Tại sao sự tham gia của cộng đồng lại quan trọng trong cuộc chiến chống sốt rét?
Sự tham gia của cộng đồng là nền tảng các nỗ lực kiểm soát bệnh sốt rét thành công. Nó không chỉ đơn thuần là thông báo cho cộng đồng về bệnh. Nó thúc đẩy đối thoại hai chiều, trao quyền cho cộng đồng & xây dựng lòng tin. Dưới đây là cách sự tham gia của cộng đồng đóng vai trò quan trọng:
1. Nâng cao nhận thức & hiểu biết về sốt rét
Kiến thức & Nhận thức truyền thống: Cộng đồng thường có kiến thức sẵn có về sốt rét, nhưng không phải lúc nào cũng chính xác hoặc đầy đủ. Sự tham gia cộng đồng cho phép trao đổi thông tin văn hóa, giải quyết những quan niệm sai lầm & làm rõ cơ sở khoa học của bệnh;
Tăng cường năng lực thông qua giáo dục: Bằng cách tích cực tương tác với cộng đồng, các quan chức y tế có thể điều chỉnh các thông điệp giáo dục phù hợp với bối cảnh địa phương & giải quyết các mối quan ngại cụ thể. Điều này giúp cá nhân chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa &nhận biết triệu chứng, từ đó đưa ra quyết định về sức khỏe tốt hơn.
Hình Mô hình phòng chống và loại trừ sốt rét tại khu vực lan truyền theo thời gian ở Guapi.
Vòng tròn trung tâm tương ứng với vai trò của môi trường, một yếu tố cấu thành của Tiếp cận Một Sức khỏe & các vòng tròn nhỏ ngoại vi đóng vai trò như quản lý sốt rét theo từng mục tương ứng vì các chiến lược quản lý sốt rét;
Các yếu tố này được phân loại theo các yếu tố xác định trung gia và cấu trúc của Tiếp cận yếu tố xác định xã hội của sức khỏe (“Social Determinants of Health” Approach) và tất cả chúng bị ảnh hưởng bởi sự tham gia của cộng đồng (đường màu đỏ đậm nét).
Nguồn: https://www.frontiersin.org/journals/malaria/articles/10.3389/
2. Cải thiện khả năng chấp nhận & áp dụng biện pháp can thiệp
Giải quyết lo ngại & xây dựng lòng tin: Khi cộng đồng tham gia vào việc lập kế hoạch & thực hiện các biện pháp can thiệp như phân phát màn chống muỗi hoặc phun hóa chất diệt côn trùng tồn lưu trong nhà, họ sẽ có cảm giác sở hữu. Điều này xây dựng lòng tin vào quy trình & tăng sự chấp nhận đối với những công cụ thiết yếu này;
Vượt qua những thách thức về hậu cần: Sự tham gia của cộng đồng giúp xác định các rào cản về hậu cần đối với việc áp dụng biện pháp can thiệp. Một số cộng đồng có thể cần kích thước lưới cụ thể hoặc lịch phun hóa chất khác do cấu trúc nhà ở địa phương. Phản hồi này cho phép điều chỉnh để tối đa hóa hiệu quả của biện pháp can thiệp.
3. Tăng cường giám sát & phát hiện sớm
Thành viên cộng đồng với vai trò là người tham gia tích cực: Các thành viên cộng đồng được đào tạo có thể trở thành đối tác quý giá trong công tác giám sát. Họ có thể báo cáo kịp thời các trường hợp nghi ngờ, giúp chẩn đoán, điều trị và kiểm soát dịch bệnh nhanh hơn.
Kiến thức địa phương như một nguồn lực: Cộng đồng thường sở hữu những hiểu biết quý giá về xu hướng theo mùa, nơi sinh sản muỗi & các yếu tố rủi ro tiềm tàng. Kiến thức địa phương này có thể định hướng các biện pháp can thiệp mục tiêu & phân bổ nguồn lực.
Ngoài những lợi ích trên, sự tham gia cộng đồng còn thúc đẩy ý thức trách nhiệm tập thể. Cộng đồng sẽ gắn bó hơn với cuộc chiến chống sốt rét, góp phần vào thành công lâu dài của chiến dịch này.Hãy nhớ rằng cách tiếp cận từ trên xuống, trong đó các biện pháp can thiệp được áp đặt mà không có sự tham gia của cộng đồng, ít có khả năng được chấp nhận hoặc duy trì. Việc thu hút cộng đồng tham gia tạo ra tinh thần hợp tác và trao quyền cho cá nhân trở thành người tham gia tích cực vào việc bảo vệ sức khỏe & hạnh phúc của chính họ.
Chiến lược huy động cộng đồng thành công trong kiểm soát sốt rét
Dưới đây là phần phân tích chi tiết các ví dụ về những sáng kiến huy động cộng đồng hiệu quả trong công tác PCSR, nêu bật những điểm mạnh & tiềm năng ứng dụng của chúng:
a. Các chương trình nhân viên y tế cộng đồng
Điểm mạnh
Kiến thức & sự tin tưởng địa phương: Nhân viên y tế cộng đồng (CHW) hiểu rõ bối cảnh và ngôn ngữ địa phương, tạo dựng niềm tin & thúc đẩy giao tiếp tốt hơn với người dân;
Cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ CSSK: Nhân viên y tế cộng đồng có thể cung cấp dịch vụ CSSK thiết yếu, chẩn đoán trường hợp mắc sốt rét &điều trị bệnh ngay tại nhà, đặc biệt là ở các vùng sâu vùng xa;
Hoạt động tuyên truyền giáo dục: Nhân viên y tế cộng đồng có thể giáo dục cộng đồng về phòng ngừa bệnh sốt rét, triệu chứng & các lựa chọn điều trị.
Ứng dụng
Triển khai nhân viên CHW tại các làng có tỷ lệ mắc bệnh sốt rét cao;
Đào tạo nhân viên CHW về chẩn đoán sốt rét, phác đồ điều trị và chuyển tuyến;
Tạo điều kiện cho các CHW tiến hành các buổi giáo dục & phân phát màn chống muỗi.
Hình Tham gia cộng đồng vào trong phòng chống các bệnh do vector truyền tại Châu Á‐Thái Bình Dương
b. Giám sát & phản hồi có sự tham gia
Điểm mạnh
Tăng cường quyền lực cho cộng đồng: Việc huy động cộng đồng tham gia giám sát cho phép họ xác định các ổ dịch tiềm tàng và thực hiện các biện pháp phòng ngừa;
Phát hiện sớm: Người dân trong cộng đồng có thể báo cáo kịp thời các trường hợp nghi ngờ, dẫn đến các biện pháp can thiệp y tế công cộng nhanh hơn;
Tăng cường tinh thần trách nhiệm: Sự tham gia thúc đẩy ý thức trách nhiệm đối với các nỗ lực kiểm soát bệnh sốt rét trong cộng đồng.
Ứng dụng
Huấn luyện cộng đồng nhận biết các triệu chứng bệnh sốt rét;
Thiết lập cơ chế báo cáo trường hợp nghi ngờ (ví dụ: đường dây nóng, các cuộc họp y tế cộng đồng);
Sử dụng mạng lưới cộng đồng để phổ biến thông tin về các đợt bùng phát dịch bệnh & các biện pháp ứng phó.
c. Chương trình giáo dục & Nâng cao nhận thức tại trường học
Điểm mạnh
Truyền đạt kiến thức cho các thế hệ tương lai: Giáo dục trẻ em về bệnh sốt rét trang bị cho các em kiến thức & hành vi có lợi cho bản thân và cộng đồng;
Hiệu ứng lan tỏa: Trẻ em có thể trở thành những người vận động PCSR trong gia đình &các mối quan hệ xã hội của mình;
Khuyến khích thái độ tích cực: Giáo dục sớm có thể tạo ra một nền văn hóa nhận thức & trách nhiệm đối với việc kiểm soát bệnh sốt rét.
Ứng dụng
Xây dựng tài liệu giáo dục phù hợp với độ tuổi về các triệu chứng bệnh sốt rét, phương pháp phòng ngừa và vòng đời của muỗi;
Lồng ghép giáo dục PCSR vào chương trình học hiện hành của trường học;
Tổ chức các chiến dịch tại trường học để phân phát màn chống muỗi & tuyên truyền việc sử dụng chúng.
4. Vận động và huy động cộng đồng
Điểm mạnh
Vai trò lãnh đạo địa phương: Các nhà lãnh đạo cộng đồng có thể đi đầu trong các nỗ lực kiểm soát bệnh sốt rét & huy động nguồn lực;
Vận động thay đổi: Tiếng nói cộng đồng có thể tác động đến các quyết định chính sách & phân bổ nguồn lực ở cấp địa phương & quốc gia;
Huy động xã hội: Cộng đồng có thể tổ chức sự kiện, chiến dịch &hoạt động gây quỹ để nâng cao nhận thức và đảm bảo nguồn lực.
Ứng dụng
Thu hút các lãnh đạo cộng đồng tham gia lập kế hoạch & thực hiện các chiến lược kiểm soát bệnh sốt rét;
Tăng cường năng lực cho cộng đồng để vận động cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe & các cơ sở vệ sinh;
Tổ chức các sự kiện cộng đồng để tuyên truyền việc sử dụng màn chống muỗi & các biện pháp quản lý môi trường nhằm giảm thiểu nơi sinh sản của muỗi.
Khi được triển khai đồng bộ, các chiến lược tham gia cộng đồng này tạo ra một cách tiếp cận toàn diện để chống lại bệnh sốt rét. Chúng ta có thể đạt được tiến bộ bền vững hướng tới một tương lai không còn bệnh sốt rét bằng cách trao quyền cho cộng đồng, thúc đẩy kiến thức và khuyến khích tinh thần trách nhiệm.
Định hướng tiếp theo….
Ngày Thế giới PCSR năm 2026 là lời nhắc nhở về sự cần thiết cấp bách phải hành động & chấm dứt sốt rét. Sốt rét tiếp tục cướp đi sinh mạng hàng trăm nghìn người, chủ yếu là trẻ em < 5 tuổi và cản trở sự phát triển kinh tế ở các nước bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, đã có những tiến bộ nhất định & với cam kết mới, chúng ta có thể đẩy nhanh nỗ lực chấm dứt bệnh sốt rét.
Bằng cách tăng cường tài trợ cho nghiên cứu, cải thiện khả năng tiếp cận biện pháp phòng ngừa & điều trị và nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc kiểm soát sốt rét, có thể đạt được những bước tiến đáng kể hướng tới một thế giới không còn sốt rét. Các nhà lãnh đạo toàn cầu, chuyên gia y tế & cá nhân cần cùng nhau hành động, vận động cho sự thay đổi & hỗ trợ các sáng kiến thúc đẩy tiến bộ.
Nhân Ngày Thế giới PCSR 2026, hãy cùng nhau đoàn kết trong cam kết chấm dứt sốt rét. Cùng nhautạo nên sự khác biệt & kiến tạo một tương lai khỏe mạnh hơn cho mọi người. Hãy tham gia phong trào, hành động &đóng góp vào giải pháp để có thể chấm dứt sốt rét một lần và mãi mãi.
(Hết)
TS.BS. Huỳnh Hồng Quang & Ths.BS. Châu Văn Khánh
Viện Sốt rét‐KST‐CT Quy Nhơn
