Nobel Y học 2014 được trao cho 3 nhà khoa học nghiên cứu về tế bào định vị trong não bộ
Ngày 6/10, một nhà khoa học mang 2 quốc tịch Anh‐Mỹ và 2 nhà nghiên cứu người Na Uy đã được trao giải Noble Y học năm nay với thành công trong việc khám phá ra “hệ thống GPS trong não bộ” đóng vai trò định hướng cho hầu hết sinh vật trên Trái đất.
Nhà khoa học người Anh‐Mỹ John O’Keefe sẽ được trao một nửa trong số tiền 8 triệu kronor (1,1 triệu USD) của giải thưởng khoa học danh giá nhất hành tinh này. Vợ chồng May‐Britt Moser và Edvard I. Moser được nhận 4 triệu kronor còn lại, Viện Karolinska (Thụy Điển) cho biết. Trong thông cáo báo chí của mình, Viện Karolinska ‐ đơn vị công bố giải Nobel Y học ‐ cho rằng phát hiện của 3 nhà khoa học này đã “giải quyết một vấn đề làm đau đầu các nhà triết học và khoa học trong suốt nhiều thế kỷ”. Ông Goran K. Hansson, thư ký Ủy ban Nobel của Viện Karolinska cho biết phát hiện này đã giúp chúng ta biết mình đang ở đâu, tìm đường từ nơi này đến nơi khác như thế nào và lưu trữ thông tin cho lần đi lại tiếp theo ra sao. Bác sĩ O’Keefe đã phát hiện ra thành phần đầu tiên của hệ thống định vị trong não chuột vào năm 1971. Ông đã xác định những tế bào thần kinh cụ thể trong vùng hải mã (hyppocampus) của não bộ được kích hoạt khi những con chuột được đặt tại những vị trí nhất định trong phòng thí nghiệm. Ông đã gọi đây là những “tế bào địa điểm”. Hơn 30 năm sau, vợ chồng nhà Moser đã phát hiện ra một loại tế bào thần kinh khác trong não bộ giúp chúng ta có thể xác định vị trí và điều phối thông tin về vị trí. Hai nhà khoa học này gọi các tế bào mà họ phát hiện ra là “tế bào lưới”. Phát hiện về 2 loại tế bào này cuối cùng đã giúp nhân loại hiểu rõ hơn nguyên nhân dẫn đến tình trạng mất ý thức về không gian của những bệnh nhân Alzheimer và các bệnh về thần kinh khác.
Theo thông lệ, giải Noble sẽ được trao cho các nhà khoa học trong một bữa tiệc ở Stockholm vào ngày 10/10 tới đây để kỷ niệm ngày mất của người sáng lập giải này là Alfred Nobel vào năm 1896. Giải Nobel trong các lĩnh vực khác sẽ được công bố vào những ngày tới đây.
 |
| 3 nhà khoa học đoạt giải Nobel Y học trong năm nay
|
Nhà khoa học Mỹ gốc Anh John O’Keefe cùng cặp vợ chồng nhà khoa học Na Uy May‐Britt và Edvard Moser đã vừa giành giải Nobel Y học 2014, vì phát hiện ra hệ thống định vị nằm bên trong não bộ con người. Đây là lần đầu tiên sau thời gian dài lại có một cặp vợ chồng cùng nhau nhận lấy giải thưởng danh giá nhất trong làng khoa học. Hội đồng Nobel, nơi trao giải Y học trị giá 8 triệu crown Thụy Điển (1,1 triệu USD), nói trong thông cáo báo chí đưa ra tại Viện Karolinska Thụy Điển rằng phát hiện của 3 nhà khoa học giúp giải quyết một vấn đề đã nằm trong mối quan tâm của nhiều nhà triết học và nghiên cứu trong nhiều thế kỷ: Làm thế nào để não bộ tạo ra một bản đồ về không gian bao quanh chúng ta và giúp chúng ta tìm đường ra khỏi một môi trường phức tạp.
“Hệ thống định vị toàn cầu” tự nhiên
Ole Kiehn, một thành viên Nội đồng Nobel và là giáo sư Khoa khoa học thần kinh tại Viện Karolinska cho biết 3 nhà khoa học về cơ bản đã tìm thấy “một hệ thống định vị toàn cầu nằm trong não bộ, khiến chúng ta biết mình đang ở đâu và giúp ta tìm được đường đi”.
 |
| Giáo sư Ole Kiehn xướng tên những người đoạt giải Nobel Y học 2014 |
O’Keefe, người là giám đốc trung tâm nghiên cứu mạch thần kinh và hành vi tại Đại học College London, đã phát hiện thành phần đầu tiên của hệ thống định vị này vào năm 1971. Thời điểm đó, ông tìm thấy một loại tế bào thần kinh nằm ở khu vực não có tên hồi cá ngựa (hippocampus), đã luôn hoạt động khi một con chuột được để tại một khu vực nhất định trong một căn phòng. Nhận thấy rằng các tế nào khác nằm ở khu vực này cũng sẽ được kích hoạt, khi con chuột đi tới vị trí khác trong phòng, O’Keefe kết luận rằng “các tế bào nhận diện vị trí” đó đã giúp lập bản đồ căn phòng trong não chuột.
Năm 1996, hai nhà khoa học Edvard Moser và May‐Britt Moser (nay thành vợ chồng và đang làm việc tại các viện nghiên cứu ở
Gần 1 thập kỷ sau, đội Moser đã phát hiện ra các tế bào nằm trong khu vực vỏ não nội cứu (entorhinal cortex) của chuột có vai trò như một hệ thống định vị. Các tế bào này thường xuyên hoạt động để tạo ra một bản đồ về thế giới bên ngoài và chịu trách nhiệm giúp các loài động vật biết rõ mình đang ở đâu, đã đi qua những đâu và sẽ tới đâu.
Việc phát hiện hệ thống định vị kể trên được đánh giá có thể giúp thấu hiểu nguyên nhân gây ra tình trạng mất nhận thức về không gian ở các bệnh nhân bị đột quỵ , những người bị chứng quên, chứng suy giảm trí nhớ Alzheimer ‐ căn bệnh đang ảnh hưởng tới 44 triệu người trên toàn cầu.
 |
| Vợ chồng nhà Moser đã gia nhập một nhóm nhỏ các cặp vợ chồng từng cùng nhau giành giải Nobel |
Nhảy múa và la hét khi hay tin
Được biết May‐Britt Moser đang thảo luận về dữ liệu nghiên cứu với các cộng sự tại Trondheim khi Tổng thư ký Hội đồng Nobel gọi điện cho bà từ Viện Karolinska. “Tôi đã suýt nữa không nghe máy vì hoạt động thảo luận đang diễn ra sôi nổi” ‐ bà nói. Khi nhận được tin, bà đã nhảy múa và uống sâm‐panh cùng với các cộng sự. “Điều này thật tuyệt vời, điều này thật điên rồ. Tôi chỉ còn biết nhảy lên và la hét” ‐ Moser nói với hãng tin Reuters ‐ “Tôi quá đỗi tự hào về tất cả những sự ủng hộ mà chúng tôi nhận được. Mọi người đã tin vào chúng tôi, vào điều chúng tôi đã làm và giờ thì phần thưởng tới”. Đài truyền hình Na Uy phát hình ảnh cho thấy các đồng nghiệp hát bài “Happy Nobel to you” (Mừng đoạt giải Nobel), theo giai điệu của ca khúc “Happy Birthday” (Mừng sinh nhật) bất hủ. Chồng của bà May‐Britt Moser đã không nhận được tin đoạt giải do ông đang trên máy bay tới Munich, Đức. Ông chia sẻ sau đó với hãng tin NTB của Na Uy rằng có người mang hoa chờ sẵn mình ở Munich và báo với ông tin mừng.
John Stein, giáo sư danh dự bộ môn sinh lý học tại Oxford, nói rằng phát hiện của bộ 3 nhà khoa học trên đã từng bị bác bỏ, bị nhạo báng, trước khi được công nhận. “Đây thật là tin tuyệt vời” ‐ ông Stein chia sẻ ‐ “Tôi còn nhớ người ta đã chê bai dữ dội vào đầu những năm 1970, khi John lần đầu mô tả các tế bào định vị. “Dựa trên các chứng cứ giả tạo” và “ông ta rõ ràng đã đánh giá thấp khứu giác của chuột” là một trong những phản ứng điển hình khi đó. Giờ thì người ta lại nói: “Chà, hiển nhiên là thế rồi””.
Tham gia một CLB danh giá
Reuters cho biết vợ chồng nhà Moser đã gia nhập một CLB nhỏ các đôi vợ chồng từng giành giải Nobel cùng nhau. Trong số này, nổi tiếng nhất là hai nhà khoa học vĩ đại Pierre Curie và Marie Curie (Nobel Vật lý 1903). Con gái nhà Curie là Irene Joliot‐Curie và chồng Frederic Joliot‐Curie cũng đã cùng nhau giành giải Nobel Hóa học vào năm 1935. Trong khi đó Gerty Theresa Cori và vợ Gerty Theresa Cori đoạt giải Nobel Y học 1947. Cặp vợ chồng duy nhất giành 2 giải Nobel khác nhau là Gunnar Myrdal (Nobel Kinh tế 1974) và vợ Alva Myrdal (Nobel Hòa bình 1982). Ngoài ra, giải Nobel đã được trao cho 5 cặp cha con và 1 cặp anh em. Marie Curie còn giành giải Nobel Hóa học 1911, khiến nhà Curie là gia đình giành nhiều giải Nobel nhất lịch sử, với tổng cộng 5 giải Nobel.
Giải thưởng Nobel sinh lý học và y học qua các năm
Y học là giải đầu tiên được công bố trong mùa giải Nobel thường niên. Các giải thưởng cho khoa học tự nhiên, văn chương và hòa bình được trao lần đầu vào năm 1901 theo di chúc của nhà phát minh ra thuốc nổ Alfred Nobel. Được biết trong danh sách những người nhận giải Y học có nhiều nhà khoa học tiếng tăm lừng lẫy như Alexander Fleming do phát hiện kháng sinh penicillin; Ivan Pavlov với nghiên cứu về hoạt động của hệ tiêu hóa và Robert Koch vì các phát hiện liên quan tới bệnh lao phổi.
Giải Nobel Sinh lý học và Y khoa là một giải thưởng thường niên của Viện Caroline (Karolinska Institutet). Đây là một trong năm giải Nobel do Alfred Nobel thành lập vào năm 1895 trao cho các lĩnh vực Vật lý, Hóa học, Văn học, Hòa bình, cùng Sinh lý học và Y khoa từ năm 1901. Người nhận giải Nobel sinh lý học và y khoa đầu tiên là nhà khoa học người Đức Emil Adolf von Behring với “khám phá của ông về các chất huyết thanh, đặc biệt là cách sử dụng chúng để chữa bệnh bạch hầu”. Mỗi nhà khoa học nhận được một huy chương, bằng chứng nhận và cùng với phần thưởng tài chính, số tiền thưởng hàng năm có thay đổi theo thời gian. Như năm 1901, von Behring nhận được phần thưởng trị giá 150.782 SEK, tính ra tương đương với 7.731.004 SEK với tỉ giá vào thời điểm tháng 12 năm 2008. Kể từ năm 2001, giải thưởng tài chính hàng năm là 10.000.000 SEK. Lễ trao giải thưởng được diễn ra hàng năm ở Stockholm vào ngày 10 tháng 12, đúng vào ngày mất của Nobel.
Trong năm 2011, giải thưởng được trao cho Bruce A. Beutler (quốc tịch Mỹ), Jules A. Hoffmann (quốc tịch Pháp) và Ralph M. Steinman (quốc tịch Canada) cho những công trình nghiên cứu liên quan đến hệ miễn dịch. Ba nhà khoa học đã nhận một giải thưởng trị giá 10.000.000 SEK, tương đương với 1 triệu € hay 1,4 triệu USD.
Dù trong cuộc sống thường ngày, đôi khi giải được gọi là giải Nobel Y học, nhưng đúng như mong muốn của Nobel, ông đã viết cụ thể rằng giải thưởng được trao cho các đóng góp thuộc các lĩnh vực “Sinh lý học hay y học” trong di chúc của mình. Bởi vì điều này, giải thưởng có thể được trao trong một phạm vi khá rộng lớn. Trong các công trình nghiên cứu liên quan đến Sinh lý học và y khoa, giải thưởng đã được trao cho 8 công trình nghiên cứu về protein, 13 công trình nghiên cứu về khoa học thần kinh và 13 công trình liên quan đến quá trình trao đổi chất trong cơ thể. Tính đến năm 2011, giải thưởng được trao cho 199 cá nhân, trong đó có 10 người là phụ nữ, bao gồm: Gerty Cori (năm 1947), Rosalyn Yalow (năm 1977), Barbara McClintock (năm 1983), Rita Levi‐Montalcini (năm 1986), Gertrude B. Elion (năm 1988), Christiane Nüsslein‐Volhard (năm 1995), Linda B. Buck (năm 2004), Françoise Barré‐Sinoussi (năm 2008), Elizabeth H. Blackburn và Carol W. Greider (năm 2009). Giải Nobel Sinh lý học và Y học không được trao vào các năm 1915, 1916, 1917, 1918, 1921, 1925, 1940, 1941, 1942.
Tính đến năm 2011, sau 102 lần trao giải, giải thưởng đã 38 lần được trao cho một cá nhân duy nhất, 31 lần được trao cho hai cá nhân và 33 lần được trao cho ba cá nhân. Tuổi trung bình của những nhà khoa học khi đoạt giải là 57 tuổi, trong đó trẻ nhất là Frederick G. Banting, được trao giải năm 1923 khi mới 32 tuổi. Còn lớn tuổi nhất là Peyton Rous, người được vinh danh năm 1966 khi đã ở tuổi 87.
Trong những nhà khoa học đoạt giải, có vợ chồng Gerty Cori và Carl Cori cùng đoạt giải năm 1947. Ngoài ra, cũng có thể kể đến trường hợp của Ulf von Euler, người đoạt giải năm 1970, là con trai của Hans von Euler‐Chelpin (nhà Nobel Hóa học năm 1929). Trường hợp của Arthur Kornberg, người đoạt giải năm 1959, sau này có con trai là Roger D. Kornberg (đoạt giải Nobel Hóa học năm 2006). Cùng với Nikolaas Tinbergen, người đoạt giải năm 1973, là em trai của Jan Tinbergen (đoạt giải Nobel Kinh tế năm 1969). Dưới đây là danh sách những người đoạt giải Nobel Sinh lý học và Y khoa từ năm 1901 đến nay.
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
